Tri ân, báo ân không chỉ mỗi tháng bảy

Tuổi trẻ phường Đông Hòa (TP.HCM) tham gia hành trình về địa chỉ đỏ ngày 26-7 - Ảnh: Đ.H.

Song, lòng biết ơn chỉ thật sự có ý nghĩa khi được chuyển thành trách nhiệm sống của mỗi thế hệ, nhất là người trẻ: hiểu đúng lịch sử, trân trọng hòa bình và góp sức xây dựng một đất nước xứng đáng với những hy sinh đã có.

Biết ơn không dừng ở một nén hương

Dân tộc Việt Nam đã đi qua quá nhiều chiến tranh. Trong hàng triệu gia đình, chiến tranh không chỉ hiện diện trong sử sách mà còn ở một tấm bằng Tổ quốc ghi công, một bức ảnh cũ, một phần mộ chưa tìm thấy hoặc một người trở về mang thương tật suốt đời.

Bởi vậy, tri ân trước hết là giữ cho ký ức lịch sử không bị lãng quên. Dâng hương, đặt vòng hoa, thăm nghĩa trang, chăm sóc Mẹ Việt Nam anh hùng, thương binh và gia đình liệt sĩ là những việc cần được duy trì bằng sự thành kính.

Tất nhiên, nếu lòng biết ơn chỉ bừng lên trong vài ngày cuối tháng bảy, được thể hiện bằng những chương trình rầm rộ rồi nhanh chóng lắng xuống, sự tri ân ấy vẫn chưa đi hết chiều sâu của nó.

Đền ơn đáp nghĩa phải được nhận ra trong những việc rất cụ thể: không để người có công sống trong thiếu thốn; không để một Mẹ Việt Nam anh hùng cô đơn; không để gia đình liệt sĩ phải mỏi mòn đi qua quá nhiều thủ tục để được hưởng chính sách chính đáng.

Đó còn là trách nhiệm tiếp tục tìm kiếm, quy tập, xác định danh tính và trả lại tên cho những người đã nằm xuống.

Phía sau mỗi hài cốt liệt sĩ được tìm thấy không chỉ là một bộ hồ sơ được hoàn thành. Đó là hành trình trở về của một con người, là niềm chờ đợi có khi kéo dài gần cả đời của cha mẹ, vợ chồng, anh em và con cháu. Trả lại tên cho liệt sĩ cũng là trả lại một phần ký ức cho lịch sử, đưa người đã khuất trở về trong vòng tay quê hương.

Tri ân còn đòi hỏi sự minh bạch và tử tế trong thực thi chính sách. Mỗi cán bộ giải quyết hồ sơ người có công, mỗi cơ quan thực hiện công tác tìm kiếm liệt sĩ đều đang đứng trước một phần thiêng liêng của lịch sử.

Chúng ta đang thụ hưởng nền độc lập, hòa bình và cơ hội phát triển được xây nên từ những hy sinh ấy, chăm sóc người có công và gìn giữ ký ức dân tộc là cách trả lại một phần món nợ không thể tính bằng tiền.

Người trẻ phải làm gì với hòa bình?

Với người trẻ sinh ra nhiều thập niên sau chiến tranh, những hy sinh ấy có thể rất xa. Các em biết chiến tranh qua sách giáo khoa, phim tư liệu, bảo tàng và lời kể của ông bà.

Hơn 1 triệu liệt sĩ không chỉ là một con số. Mỗi người họ từng có một mái nhà để trở về, những dự định còn dang dở và người thân chờ đợi. Khi lịch sử được nhìn bằng số phận con người, lòng biết ơn mới có thể đi từ nhận thức vào trái tim.

Bởi vậy, bài học đầu tiên đối với người trẻ là học lịch sử một cách nghiêm túc. Không học chỉ để trả bài, mà để hiểu vì sao đất nước có ngày hôm nay; vì sao độc lập, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ là những giá trị không thể xem nhẹ; vì sao hòa bình cần được gìn giữ bằng cả trí tuệ, bản lĩnh và trách nhiệm.

Đoàn phường Chợ Lớn thăm hỏi, tặng quà gia đình chính sách nhân dịp 79 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ 27-7 - Ảnh: C.L.

Trong thời đại mạng xã hội, lịch sử có thể bị cắt ghép, xuyên tạc hoặc biến thành nội dung câu khách. Một video vài chục giây, một nhận định thiếu căn cứ có thể lan truyền nhanh hơn hàng trăm trang tư liệu. Người trẻ tri ân quá khứ trước hết phải biết kiểm chứng thông tin, không tùy tiện chia sẻ điều sai lệch và không đem sự hy sinh của tiền nhân làm chất liệu đùa cợt.

Tuy nhiên, yêu nước không chỉ nằm trong cảm xúc trước lá cờ hay những lời nói hào hùng. Lòng yêu nước cần được đo bằng cách mỗi người sống và làm việc hằng ngày.

Một sinh viên học tập nghiêm túc, một kỹ sư không gian dối trong công trình, một bác sĩ tận tâm với người bệnh, một công chức không gây phiền hà cho dân, một doanh nhân không đánh đổi môi trường lấy lợi nhuận - tất cả đều đang góp phần bảo vệ thành quả mà các thế hệ trước đã đánh đổi bằng máu xương.

Người trẻ báo ân bằng việc không lãng phí hòa bình. Hòa bình bị lãng phí khi tuổi trẻ chìm trong vô cảm, sống chỉ cho lợi ích riêng, thờ ơ trước bất công và quay lưng với những vấn đề chung của đất nước. Một thế hệ chỉ giỏi hưởng thụ nhưng không sẵn lòng gánh vác sẽ khó đi xa, dù được trao nhiều điều kiện thuận lợi.

Báo ân cũng là biết quý trọng sự sống. Những người đã hy sinh không mong thế hệ sau tiếp tục nuôi dưỡng hận thù. Điều họ để lại là cơ hội để con cháu được sống, học tập, yêu thương và kiến tạo tương lai. Vì vậy, tri ân phải dẫn đến thái độ phản đối bạo lực, bảo vệ người yếu thế, xây dựng cộng đồng nhân ái và giải quyết bất đồng bằng đối thoại.

Người trẻ có thể bắt đầu từ những việc không lớn: thăm một nghĩa trang liệt sĩ với thái độ trang nghiêm; tìm hiểu câu chuyện của một người đã hy sinh tại quê mình; lắng nghe ký ức của cựu chiến binh; tham gia chăm sóc gia đình chính sách; góp sức số hóa hồ sơ, hình ảnh và tư liệu lịch sử. Điều quan trọng là làm bằng hiểu biết, bền bỉ, không biến sự tri ân thành một cuộc trình diễn trên mạng.

Mỗi tháng bảy, chúng ta nhắc nhau "Đời đời nhớ ơn các anh hùng liệt sĩ". Hai chữ "đời đời" có nghĩa lòng biết ơn không được giới hạn trong một ngày lễ, một mùa tưởng niệm hay một thế hệ và phải được truyền từ người đi trước đến người đi sau, từ nghi lễ thành hành động, từ ký ức thành trách nhiệm.

Sự hy sinh của các anh hùng liệt sĩ thuộc về quá khứ, nhưng câu trả lời của người hôm nay nằm ở tương lai. Xây dựng một đất nước hòa bình, văn minh, công bằng, nghĩa tình; một xã hội không bỏ ai lại phía sau; một thế hệ trẻ có trí tuệ, nhân cách và khát vọng cống hiến - đó là đài tưởng niệm bền vững nhất đối với những người đã nằm xuống.

Thật sự, nếu người trẻ biết sống tử tế hơn, trách nhiệm hơn và xứng đáng hơn với nền hòa bình đang có, lòng tri ân vẫn tiếp tục cháy sáng trong đời sống dân tộc.