Ma trận tin giả từ trí tuệ nhân tạo
Sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo đang kéo theo một mối đe dọa nguy hiểm khiến người dùng bị xoáy quanh ma trận tin giả. Khi công nghệ AI ngày càng dễ tiếp cận, kẻ xấu chỉ cần vài thao tác là có thể nhào nặn ra vô số hình ảnh, video và thông tin bịa đặt. Ẩn mình dưới nhiều vỏ bọc tinh vi, những nội dung giăng bẫy thao túng tâm lý bằng cách kích động sự phẫn nộ hay lòng thương cảm, khiến người dùng dễ dàng mất cảnh giác và cuối cùng là sập bẫy tin giả.
Bằng công cụ AI, kẻ xấu đã ngụy tạo ra thông tin các vụ tai nạn thảm khốc khiến nhiều cảnh sát giao thông thương vong. Để tăng độ chân thực, các đối tượng còn gắn thêm địa điểm, thời gian và các tình tiết không có thật vào trong bài viết. Trong thời gian ngắn, hàng loạt tài khoản đồng loạt đưa tin, tạo ra ma trận thông tin khiến nhiều người lầm tưởng đây là sự kiện có thật.
"Những bài đăng này xuất phát từ mục đích kích động cảm xúc phẫn nộ muốn người khác chia sẻ bài viết luôn mà không có sự suy nghĩ. Và thường thì những thông tin này sẽ đi rất xa và nhanh", anh Bùi Minh Hợp - tỉnh Phú Thọ cho hay.
Khi công nghệ AI và deepfake bùng nổ, các nội dung giả mạo ngày càng biến hóa tinh vi. Hàng loạt video do AI tạo ra dễ dàng thu hút hàng trăm nghìn lượt xem chỉ sau vài giờ đăng tải. Kẻ xấu không chỉ ngụy tạo những hình ảnh thương tâm để lừa đảo tiền quyên góp, mà còn giả mạo gương mặt của người nổi tiếng, tạo ra các đoạn video clip giống y như thật để tiếp tay cho những chiêu trò quảng cáo trá hình.
Tin giả đang được tạo ra ngày càng tinh vi nhờ AI và lan truyền mạnh bởi thuật toán nền tảng.
ThS. Ngô Văn Trưởng - Giảng viên Khoa Chính trị học, Học viện Thanh thiếu niên Việt Nam đánh giá: "Công nghệ AI nó làm cho việc lan truyền thông tin dễ dàng hơn và các bạn trẻ thường sẽ bị cuốn hút bởi các thông tin giật gân gắn với lực lượng chức năng, các nhân vật nổi tiếng. Những tin này bị lợi dụng sẽ gây tâm lý hoang mang trong quần chúng nhân dân".
Theo thống kê gần đây, chỉ trong một năm, số vụ tấn công lừa đảo sử dụng AI đã tăng gấp khoảng 20 lần. Con số báo động này cho thấy, khi công nghệ đang dần xóa nhòa ranh giới giữa thật và giả, thì bất kỳ ai cũng có thể trở thành nạn nhân tiếp theo của ma trận tin giả.
Khi thuật toán nền tảng bị lợi dụng để lan truyền tin giả
Chỉ khi kiểm chứng thông tin trước khi chia sẻ, người dùng mới tránh được những chiếc bẫy trên không gian mạng.
Tin giả có thể được tạo ra dễ dàng bởi AI nhưng chất xúc tác khiến cho nó lây lan nhanh chóng lại chính là thuật toán của các nền tảng. Các thuật toán của các nền tảng mạng xã hội thường xuyên ghi nhận hành vi người dùng để liên tục phân phối các nội dung có đặc điểm gần giống với những gì họ đã xem trước đó. Một khi người dùng chỉ liên tục tiếp xúc với những nội dung cùng chiều, họ có thể tin rằng đó là toàn bộ sự thật.
Hiện tượng này có thể ví như "buồng vang thông tin", khi người dùng bị nhốt trong một không gian thông tin khép kín, nơi những quan điểm giống nhau liên tục dội lại, được khuếch đại và củng cố, còn các thông tin khác chiều dần bị đẩy ra ngoài. Cơ chế này dễ dàng bị các thế lực xấu lợi dụng thông qua hệ thống tài khoản ảo để khuếch đại tin giả và thao túng tâm lý người dùng.
Chỉ một cú chạm, một lượt tìm kiếm hay chỉ vài giây dừng lại trước một video… mọi hành vi trên không gian mạng đều được các nền tảng số ghi nhớ. Phía sau những màn hình tưởng như vô hại ấy là cả một "ma trận thuật toán" đang âm thầm dẫn dắt thông tin mà người dùng tiếp cận mỗi ngày.
"Với góc độ tâm lý của chúng tôi có thể gọi đó là hồ sơ tâm lý của người dùng. Mỗi chúng ta sẽ để lại dấu vết trên môi trường không gian mạng và các đối tượng có thể sử dụng để tạo lập hồ sơ riêng của mỗi cá nhân, để có thể tiếp cận thông tin giả, thông tin giật gân, thông tin gây shock, thậm chí là thông tin định hướng thay đổi nhận thức đến chúng ta một cách tinh vi nhất có thể", Thượng tá, Tiến sĩ Bùi Thị Liên - Học viện An ninh nhân dân chia sẻ.
"Buồng vang thông tin" không chỉ khiến thông tin người dùng mạng tiếp cận ngày càng hạn hẹp, mà còn làm tăng xu hướng cực đoan hóa. Khi quen nghe những quan điểm giống mình, người dùng sẽ giảm khả năng đồng cảm với các quan điểm khác biệt.
Ông Nguyễn Đình Thành - Phó Tổng Giám đốc Công ty Truyền thông và Công nghệ số (NetSpace) nhận định: "Những người làm tin giả thật ra là những người rất hiểu biết về truyền thông khiến nhiều người có thể tin theo tin đó và làm theo những điều mà người tạo ra tin giả mạo đó khuyến cáo hoặc khuyến nghị - đó là điều rất nguy hiểm. Không phải chỉ là những sai lầm về mặt sự thật, mà còn có cả những ảnh hưởng về mặt kinh tế, chính trị và thậm chí ảnh hưởng sâu rộng hơn nữa trong xã hội".
Theo ông Vũ Ngọc Sơn - Trưởng Ban Công nghệ và Hợp tác quốc tế, Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia: "Trên không gian mạng nếu như không được kiểm soát mà có một ai đó thao túng những thông tin này thì rõ ràng nhận thức của một người sẽ bị ảnh hưởng rất đáng kể. Trong đó những thông tin mang tính tiêu cực, những thông tin mang tính sai lệch có thể ảnh hưởng đến những thông tin mang tính tích cực, chính thống".
Đáng lo ngại là hiện nay, các tài khoản ảo, các hệ thống tự động và công nghệ phân phối nội dung có thể khiến tin giả, tin sai lệch lan truyền với tốc độ nhanh chóng. Hàng trăm, hàng nghìn tài khoản ảo có thể cùng chia sẻ, bình luận, khuếch đại một thông tin. Khi người dùng nhầm lẫn giữa "điều được nhiều người nói đến" với "sự thật" đó là lúc họ đã rơi vào bẫy của thuật toán.
Theo cẩm nang phòng chống tin giả, tin sai sự thật trên không gian mạng của Cục Phát thanh, Truyền hình và Thông tin điện tử, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch có 4 loại tin giả phổ biến sau:
- Tin giả về Thương mại: Bịa đặt thông tin nhằm mục đích kinh tế, tạo ra các cơn sốt ảo để lừa đảo, kiếm tiền.
- Tin giả về Chính trị: Cắt ghép, xuyên tạc thông tin nhằm bôi nhọ các lãnh đạo Đảng, Nhà nước, chống phá chế độ.
- Tin giả về Đời sống xã hội: Bóp méo các sự kiện nóng nhằm câu like, sống ảo vì muốn được nổi tiếng hoặc để phục vụ kinh doanh online
- Tin giả châm biếm, hài hước: Mục đích chỉ đề giải trí
Để không trở thành nạn nhân, khi thấy một thông tin đáng ngờ, bạn hãy áp dụng những bước sau để kiểm chứng:
- Kiểm tra nguồn tin, kiểm tra tác giả
- Kiểm tra thông tin, hình ảnh minh họa và đường dẫn liên kết
- Kiểm tra ngày giờ đăng tải
- Đọc toàn bộ nội dung, tìm những điểm nghi ngờ, mâu thuẫn
- Đối chiếu với thông tin trên báo chí chính thống hoặc tham khảo ý kiến cơ quan chức năng.
"Chậm lại một nhịp" để nhận biết tin giả
Tuy nhiên, giữa ma trận thông tin, nguyên tắc "vàng" dễ nhớ nhất là: Hãy "chậm lại một nhịp". Khoan vội tin, khoan bấm chia sẻ. Vài giây chậm lại có thể là tấm khiên để bảo vệ bạn trên không gian mạng.
Anh Lò Văn Quang (Sơn La) cho rằng: "Để hạn chế tin giả lan truyền, trước hết mỗi người cần tiếp nhận thông tin một cách tỉnh táo và chủ động kiểm chứng trước khi tin tưởng. Nếu thông tin chưa được xác thực hoặc nguồn không rõ ràng thì không nên chia sẻ hay tương tác, tránh vô tình khiến nội dung đó lan rộng trên mạng xã hội. Với những thông tin xác định là giả mạo, người dùng nên báo cáo để các nền tảng kịp thời gỡ bỏ".
Thượng tá, Tiến sĩ Bùi Thị Liên - Học viện An ninh nhân dân cho biết: "Hiện nay, các chế tài xử phạt đối với hành vi phát tán tin giả ngày càng nghiêm khắc. Đây vừa là biện pháp răn đe, vừa nhắc nhở mỗi người dân phải có trách nhiệm với mọi thông tin mình đăng tải, cũng như cân nhắc kỹ trước khi chia sẻ bất kỳ nội dung nào trên không gian mạng."
"Việt Nam đang triển khai nhiều chương trình, chiến dịch nâng cao nhận thức về an toàn thông tin cho người dân ở mọi lứa tuổi. Đây là yếu tố rất quan trọng, đặc biệt trong bối cảnh các mô hình AI được phát triển từ dữ liệu. Mỗi người cần biết cách bảo vệ thông tin cá nhân và dữ liệu của mình để giảm thiểu các nguy cơ lừa đảo và mất an toàn trên môi trường số", anh Ngô Minh Hiếu, Giám đốc Dự án Chống lừa đảo chia sẻ.