Sáp nhập trường học: Học sinh phải được hưởng lợi

Học sinh Trường tiểu học Đinh Tiên Hoàng, phường Tăng Nhơn Phú, TP.HCM trong ngày khai giảng năm học mới - Ảnh: QUANG ĐỊNH

Chủ trương tiếp tục sắp xếp tổ chức bộ máy, sáp nhập các đơn vị sự nghiệp công lập đang nhận được sự quan tâm đặc biệt của xã hội. Đối với ngành giáo dục, đây không chỉ là câu chuyện giảm đầu mối quản lý hay thực hiện chủ trương chung của Chính phủ, mà còn là cơ hội hiếm có để tái cấu trúc hệ thống trường học theo hướng hiệu quả hơn, hiện đại hơn và quan trọng nhất là phục vụ người học tốt hơn.

Tuy nhiên nếu việc sáp nhập chỉ dừng lại ở việc đổi tên trường, gộp đầu mối hành chính hoặc sắp xếp lại nhân sự thì chúng ta sẽ bỏ lỡ cơ hội giải quyết những "nút thắt" đã tồn tại nhiều năm trong giáo dục phổ thông.

Giảm sĩ số học sinh để tăng chất lượng dạy và học

Là một giáo viên tiểu học trực tiếp đứng lớp, điều tôi trăn trở nhất không phải là trường có bao nhiêu cán bộ quản lý, mà là mỗi ngày vẫn có những lớp học với 45-50 học sinh.

Trong một phòng học diện tích chỉ hơn 50m², việc triển khai chương trình giáo dục phổ thông 2018 gặp rất nhiều trở ngại. Muốn tổ chức hoạt động nhóm, giáo viên phải mất nhiều thời gian di chuyển bàn ghế. Muốn đến từng bàn hướng dẫn học sinh, lối đi quá hẹp. Muốn quan tâm nhiều hơn đến những em tiếp thu chậm, thời gian lại không cho phép vì còn gần năm mươi học sinh khác đang chờ được hỗ trợ.

Trong khi chương trình mới đặt trọng tâm vào phát triển phẩm chất, năng lực, tăng cường trải nghiệm, hợp tác và cá thể hóa việc học thì thực tế lớp học đông khiến không ít giáo viên buộc phải quay về phương pháp giảng dạy theo lối truyền đạt một chiều để kịp tiến độ.

Một lớp học khoảng 30-35 học sinh sẽ tạo ra sự khác biệt rất lớn. Giáo viên có nhiều thời gian quan tâm từng em hơn. Học sinh có nhiều cơ hội phát biểu, thực hành và trải nghiệm hơn. Những em còn hạn chế về năng lực cũng được hỗ trợ kịp thời, thay vì bị "chìm" trong một lớp học quá đông.

Điều đáng suy nghĩ là trong khi nhiều trường thiếu phòng học để tách lớp, thì vẫn có những phòng làm việc hành chính được sử dụng với tần suất không cao, nếu không muốn nói là lãng phí.

Đó là nghịch lý cần được nhìn nhận khi bàn về sáp nhập trường học.

Cơ hội để tăng cường lực lượng trực tiếp làm chuyên môn

Khi các địa phương thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính và nhiều trường có thể được tổ chức lại theo quy mô lớn hơn, giáo dục cũng cần mạnh dạn nghiên cứu những mô hình quản trị mới, thay vì chỉ duy trì cách tổ chức cũ.

Theo quan điểm cá nhân của tôi, đối với những địa phương có điều kiện phù hợp, đặc biệt là khu vực đô thị nơi các điểm trường nằm gần nhau, ngành giáo dục có thể nghiên cứu hoặc thí điểm mô hình một hiệu trưởng phụ trách toàn hệ thống trường trên cùng địa bàn; mỗi điểm trường bố trí một phó hiệu trưởng trực tiếp điều hành hoạt động hằng ngày. Đây không phải là đề xuất nhằm giảm vai trò của đội ngũ quản lý.

Ngược lại, mục tiêu là phân cấp rõ hơn, giảm tầng nấc trung gian và sử dụng nguồn lực đúng nơi đang cần nhất.

Nếu bộ máy quản lý được tinh gọn hợp lý, nhiều phòng làm việc có thể được cải tạo thành phòng học. Chỉ cần mỗi điểm trường có thêm hai hoặc ba phòng học, nhiều trường sẽ có điều kiện tách lớp, giảm sĩ số xuống mức hợp lý hơn. Đó là lợi ích mà học sinh có thể cảm nhận được ngay.

Tất nhiên mô hình một hiệu trưởng quản lý nhiều điểm trường không phải phù hợp với mọi địa phương, cần có nghiên cứu, đánh giá và thí điểm ở những nơi đáp ứng đủ điều kiện.

Một vấn đề khác cũng cần được nhìn nhận là bài toán nhân sự. Sau quá trình sắp xếp, chắc chắn sẽ có sự điều chỉnh về đội ngũ quản lý. Theo tôi, đây không nên được xem là khó khăn, mà nên được coi là cơ hội để tăng cường lực lượng trực tiếp làm chuyên môn.

Phần lớn cán bộ quản lý trường học đều trưởng thành từ giáo viên. Họ hiểu nghề, hiểu học sinh và có kinh nghiệm sư phạm. Nếu trong quá trình sắp xếp có những vị trí quản lý không còn phù hợp, việc bố trí trở lại giảng dạy hoặc đảm nhiệm các nhiệm vụ chuyên môn sẽ giúp bổ sung nguồn nhân lực chất lượng cho nhà trường.

Quan trọng hơn, giáo dục cần nâng cao vai trò của đội ngũ tổ trưởng chuyên môn. Họ là những người hiểu rõ nhất chương trình, học sinh và những khó khăn trong từng tiết dạy.

Theo tôi, tổ trưởng chuyên môn chỉ thật sự phát huy vai trò khi vẫn duy trì việc giảng dạy thường xuyên. Bởi chỉ khi mỗi ngày vẫn đứng trên bục giảng, vẫn trực tiếp hướng dẫn học sinh, vẫn đối diện với những khó khăn của lớp học đông, của học sinh có năng lực khác nhau, họ mới có thể đưa ra những giải pháp sát thực tiễn.

Đổi mới giáo dục sẽ không thể thành công nếu người làm công tác chuyên môn ngày càng xa lớp học. Tinh gọn bộ máy vì thế không nên chỉ là giảm số lượng đầu mối, mà cần chuyển mạnh nguồn lực từ quản lý sang phục vụ hoạt động dạy và học.

Giáo dục là lĩnh vực đặc biệt. Mỗi quyết định về tổ chức bộ máy cuối cùng đều phải trả lời một câu hỏi rất giản dị: Học sinh có được hưởng lợi hay không? Đó mới là mục tiêu cuối cùng của mọi cuộc cải cách.

Nếu sau sáp nhập, học sinh vẫn học trong những lớp có gần năm mươi em, giáo viên vẫn chật vật giữa những phòng học chật hẹp, còn nguồn lực vẫn chủ yếu dành cho quản lý thay vì lớp học thì mục tiêu của cuộc cải cách sẽ chưa trọn vẹn.