Xuất khẩu gỗ của Việt Nam vẫn đang duy trì đà tăng trưởng ấn tượng. Tuy nhiên, đằng sau những con số tích cực ấy là những điểm nghẽn lớn của ngành. Nếu không sớm được tháo gỡ, mục tiêu đạt 25 tỷ USD kim ngạch xuất khẩu vào năm 2030 sẽ rất khó trở thành hiện thực.
Theo thống kê của Viện Nghiên cứu Công nghiệp rừng, ngành gỗ hiện là một trong 8 ngành xuất khẩu đạt kim ngạch trên 10 tỷ USD của Việt Nam. Năm 2025, gỗ và sản phẩm gỗ đã có mặt tại hơn 160 quốc gia và vùng lãnh thổ, đạt kim ngạch xuất khẩu trên 17 tỷ USD, đưa Việt Nam trở thành quốc gia dẫn đầu ASEAN về xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ.
Kim ngạch xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ của Việt Nam từ năm 2013 đến nay có xu hướng tăng trưởng khá ổn định qua các năm, ngoại trừ năm 2023 ghi nhận mức sụt giảm do nhu cầu tiêu thụ trên thế giới suy yếu.
Tuy nhiên, phía sau bức tranh tăng trưởng ấy là những bất cập trong mô hình phát triển nguyên liệu rừng. Hiện nay, sản xuất vẫn chủ yếu dựa vào rừng trồng chu kỳ ngắn, phục vụ sản xuất dăm gỗ và nguyên liệu sinh khối.
Biểu đồ cơ cấu sử dụng gỗ nguyên liệu cho 4 nhóm sản phẩm xuất khẩu chủ lực năm 2025 cho thấy, dăm gỗ chiếm tới khoảng 35 triệu m³, trong khi đồ gỗ xuất khẩu chỉ sử dụng khoảng 5 triệu m³. Điều này phản ánh thực tế, phần lớn rừng trồng đang bị khai thác sớm để bán dăm gỗ, khiến ngành chế biến sâu thiếu nguồn nguyên liệu chất lượng, khó đáp ứng các tiêu chuẩn xanh và nâng cao giá trị gia tăng.
Đây cũng là vấn đề được nhiều chuyên gia và doanh nghiệp tập trung phân tích tại Diễn đàn "Tháo gỡ vướng mắc, thúc đẩy phát triển nguyên liệu bền vững cho ngành gỗ chế biến sâu" do VCCI tổ chức mới đây.
Tháo gỡ điểm nghẽn nguyên liệu cho ngành gỗ
Theo các chuyên gia, phần lớn hộ trồng rừng vẫn lựa chọn khai thác sau 4-5 năm thay vì kéo dài 7-10 năm, do áp lực vốn, nhu cầu dòng tiền và rủi ro thiên tai. Hệ quả là nguồn gỗ lớn phục vụ chế biến sâu ngày càng khan hiếm, làm giảm giá trị gia tăng của toàn chuỗi sản xuất.
Không chỉ thiếu nguyên liệu, ngành chế biến gỗ còn đang chịu sức ép ngày càng lớn từ các thị trường xuất khẩu. Năm 2025, 55% kim ngạch xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ của Việt Nam đến từ thị trường Hoa Kỳ, 17% từ Liên minh châu Âu, phần còn lại là các thị trường khác. Đây đều là những thị trường đang siết chặt các yêu cầu về nguồn gốc hợp pháp, truy xuất nguồn gốc và giảm phát thải đối với gỗ nguyên liệu.
Đặc biệt, từ cuối tháng 12 năm nay, Liên minh châu Âu sẽ chính thức áp dụng Quy định chống mất rừng (EUDR), tạo ra một "mặt bằng tiêu chuẩn" mới mà doanh nghiệp Việt Nam buộc phải đáp ứng nếu muốn duy trì thị phần.
Nguồn nguyên liệu chất lượng cao thiếu hụt đang trở thành rào cản lớn với ngành chế biến gỗ trong quá trình nâng giá trị xuất khẩu (Ảnh: Hải Nguyễn)
Để đạt mục tiêu 25 tỷ USD kim ngạch xuất khẩu vào năm 2030, ngành chế biến gỗ không thể tiếp tục tăng trưởng theo chiều rộng, dựa vào khai thác rừng chu kỳ ngắn và nguồn nguyên liệu nhập khẩu. Chuyển sang mô hình phát triển bền vững đang trở thành yêu cầu cấp thiết.
Thiếu nguyên liệu đang là điểm nghẽn lớn nhất của ngành chế biến gỗ. Tuy nhiên, bài toán không chỉ là có thêm nguyên liệu, mà quan trọng hơn là tự chủ được nguồn nguyên liệu chất lượng cao.
Khi chủ động được nguồn cung, doanh nghiệp sẽ có điều kiện chuyển từ khai thác gỗ nhỏ sang phát triển rừng gỗ lớn, đáp ứng nhu cầu chế biến sâu, nâng giá trị gia tăng và đáp ứng các tiêu chuẩn của thị trường xuất khẩu.
Muốn làm được điều đó, theo các chuyên gia, cần hình thành một chuỗi giá trị lâm nghiệp khép kín, gắn kết lợi ích giữa người trồng rừng và doanh nghiệp chế biến, thay vì mối quan hệ mua - bán nguyên liệu như hiện nay.
Chủ động nguồn nguyên liệu là giải pháp mấu chốt, nhưng cần thời gian để thực hiện. Trong ngắn hạn, nhiều ý kiến cho rằng cần có những biện pháp hạn chế tình trạng khai thác rừng quá sớm, qua đó từng bước gia tăng nguồn gỗ lớn cho chế biến sâu.
Để đi xa hơn trên thị trường thế giới, nguồn gỗ của Việt Nam trong tương lai không chỉ cần đủ về số lượng mà còn phải có đủ 5 yếu tố: Gỗ phải hợp pháp, truy xuất được nguồn gốc, không làm mất rừng, được quản lý bền vững và có lượng phát thải thấp.
Trong bối cảnh các thị trường nhập khẩu ngày càng siết chặt tiêu chuẩn về môi trường và truy xuất nguồn gốc, lợi thế của ngành gỗ Việt Nam sẽ không còn đến từ sản lượng hay chi phí thấp, mà từ khả năng làm chủ nguồn nguyên liệu và nâng cao giá trị chế biến.
Xây dựng những cánh rừng gỗ lớn, phát triển chuỗi liên kết bền vững từ người trồng rừng đến doanh nghiệp sẽ là nền tảng để ngành gỗ giữ vững vị thế xuất khẩu và hiện thực hóa mục tiêu 25 tỷ USD vào năm 2030.