"Việt Nam đang đối mặt bài toán mà Trung Quốc từng trải qua 20 năm trước"

Giữa hè, con đường dẫn vào điểm trường Thâm Luông (Yên Minh, Hà Giang cũ, nay thuộc Tuyên Quang) phủ một màu xanh ngắt của núi rừng.

Nằm giữa thung lũng, ngôi trường hiện lên với hệ mái nhấp nhô xanh trắng. Tường được xây từ gần 900 khối đá khai thác tại chỗ. Màu sắc đẹp tựa tấm vải thổ cẩm.

Đó chỉ là một trong số hơn 200 ngôi trường mà KTS Hoàng Thúc Hào và các cộng sự tại văn phòng 1+1>2 đã thiết kế “miễn phí” cho cộng đồng yếm thế vùng núi, theo phương châm cốt lõi: kiến trúc phải kể được câu chuyện về nơi nó sinh ra.

“Kiến trúc là biểu hiện của văn hóa”

Khoảng chục năm trước, một trận sạt lở lớn vùi lấp phần lớn đất ở của cộng đồng người Mông tại Du Già. Họ buộc phải hạ sơn, dựng bản mới trên đất của người Tày. Tâm lý “ở nhờ” khiến mọi thứ đều tạm bợ, kể cả ngôi trường dành cho 301 học sinh từ mầm non đến lớp 5.

Năm 2023, khi địa phương quyết định xây trường mới, hình dung của họ là một công trình “kiểu dưới xuôi”: lớp học nhiều tầng, cầu thang bê tông, tường sơn vàng, lát gạch men.

KTS Hoàng Thúc Hào là người đầu tiên phản đối phương án ấy. Theo ông, đời sống và văn hóa của người Mông thật giàu có, không cần bắt chước. Chính những ngôi nhà trình tường, hàng rào đá thấp, mái ngói âm dương xô lệch mới là điểm khiến du khách tứ phương phải lặn lội tìm đến tận Hà Giang.

Khi trường xây xong, sự hoài nghi ban đầu đã nhường chỗ cho niềm tự hào, vui sướng. Cả vùng đều nói: ngôi trường như tan ra, hoà lẫn vào đại ngàn.

Hơn 30 năm làm nghề, ông Hào tin: kiến trúc là biểu hiện của văn hóa. Con đường ông đi là mỗi công trình cần phải được “may đo” theo bối cảnh thiên nhiên và bản sắc cộng đồng.

“ Tất nhiên nếu xây mấy trăm công trình mà cái nào cũng vỗ ngực bảo độc đáo thì là mình nói phét. Nhưng chúng tôi làm một cách nghiêm chỉnh, văn minh và phù hợp với từng khu đất ”.

Ngay cả hệ mái lớn - dấu ấn dễ nhận thấy nhất trong các trường học vùng cao của ông - cũng không lặp lại máy móc. Mỗi công trình được điều chỉnh theo địa hình, khí hậu và hướng nắng gió để vừa bền, vừa tiết kiệm, vừa thẩm mỹ.

“ Có rất nhiều cách để xây ngôi trường vừa bền và đẹp, vừa rẻ mà vẫn hòa hợp với thiên nhiên và bản sắc. Chỉ là nhiều người chọn cách dễ nhất: bê tông, cốt thép thế là xong. ”

“Nông thôn Việt Nam vẫn cực kỳ đẹp, nhưng không phải vì kiến trúc”

Ông Hào cho rằng, cái đẹp của nông thôn Việt hiện nay chủ yếu nằm ở cảnh sắc thiên nhiên, trong khi kiến trúc đã bị phá vỡ quá nhiều.

“ Ngay cả những ngôi nhà truyền thống của các dân tộc Thái, Mông, Nùng... cũng rất đẹp. Nhưng cứ hễ chạm tay vào tu sửa, xây mới thì lại chết”.

Theo ông, hiện đại hóa mà vẫn giữ được bản sắc, cần “sức đề kháng văn hóa”.

Nó giống như "vắc xin" được hình thành từ truyền thống, giáo dục và thẩm mỹ xã hội. Khi nền tảng thẩm mỹ đủ mạnh, xã hội sẽ tự biết từ chối những công trình xa lạ với bối cảnh bản địa.

“ Tôi nghĩ nó phải nằm trong gene rồi. Đến mức nào đó, người ta không thể làm xấu. , quan trí đều nhận thức được. Cái đó, tôi gọi là ý thức xã hội bền vững, là văn hóa đã biến thành bản lĩnh.”

Các thị trấn châu Âu, sau hàng 500-700 năm phát triển, cuộc sống thay đổi, ô tô xuất hiện cần không gian đường xá rộng hơn, hình thái đô thị của họ vẫn được gìn giữ. Khi xây mới, họ kế thừa ngôn ngữ kiến trúc cũ hoặc quy hoạch khu vực phát triển mới nhưng vẫn tôn trọng tinh thần nơi chốn.

"Họ đã nhìn thấy trước những thay đổi của xã hội và chuẩn bị kịch bản thích ứng trước 20-30 năm hoặc xa hơn" .

Việt Nam cũng cần hình thành “sức đề kháng” ấy. Nếu không, khi trào lưu mới ập vào, xã hội rất dễ bị cuốn theo. Rồi kết quả là những “thoáng Paris” giữa vùng quê, những biệt thự Pháp lai căng hay các khu dân cư ngày càng giống nhau.

“ Điều tôi thấy thất vọng nhất hiện nay là chúng ta khó có khả năng làm đến nơi đến chốn và đồng bộ hóa. Ở mình, phối hợp đồng bộ để nâng cả một nền tảng lên là cực kỳ khó. Trong khi kiến trúc phải đi cùng với sự phát triển chung.”

“Trung Quốc bây giờ làm cực tốt”

Nhìn sang các quốc gia khác, ông Hào cho rằng nhiều nước, đặc biệt là Trung Quốc, đã biến bản sắc địa phương thành một nguồn lực phát triển thông qua tầm nhìn dài hạn về quy hoạch và thiết kế đô thị.

Xứ tỷ dân cũng từng có giai đoạn đô thị hóa quá nhanh, phát triển theo lối cơ học và trả giá bằng việc đánh mất nhiều giá trị truyền thống.

“Nhưng bây giờ, họ làm cực kỳ tốt. Hầu hết nông thôn được bảo tồn. Bảo tồn ở đây không chỉ là giữ nguyên cái cũ, mà là tạo dựng cả một hệ sinh thái theo nguyên tắc Thành phố bọt biển - giữ cây xanh, dòng nước, thảm thực vật, công viên, đô thị vừa phát triển vừa thích ứng với tự nhiên. Kể cả đường bê tông cũng là loại bê tông rỗng, nước mưa có thể thấm xuống lòng đất. ”

KTS Hào cho rằng, điểm đáng học nhất là cách Trung Quốc đặt văn hóa, sinh thái và quy hoạch trong cùng một hệ thống, giá trị cũ tiếp tục sống và phát triển trong đời sống hiện đại.

Giữa trung tâm tài chính sôi động Thượng Hải, khu phố cổ với Vườn Dự Viên, Miếu Thành Hoàng và mạng lưới đường phố lịch sử vẫn vẹn nguyên. Cách đó vài km, những dãy nhà Shikumen ở Điền Tử Phường được giữ nguyên diện mạo bên ngoài, cải tạo công năng bên trong đáp ứng cuộc sống hiện đại, trong khi các công trình mới xây xung quanh bị kiểm soát nghiêm ngặt. Kỷ luật trong quy hoạch ở Trung Quốc khiến ông Hào vô cùng ấn tượng.

Việt Nam đang đứng trước bài toán mà Trung Quốc từng trải qua khoảng hai thập kỷ trước.

Ông Hào khẳng định, người Việt vốn không thiếu tài năng. Kiến trúc sư Việt Nam hoàn toàn không thua kém thế giới. Nhưng cần có một môi trường hỗ trợ để họ phát huy năng lực.

“Khi tôi mang những công trình làm bằng đất, bằng đá ra thuyết trình triển lãm ở phương Tây, họ nể. Họ bảo: 'Kiến trúc ở đây hạnh phúc quá!'. Chính tôi mỗi lần trở lại Suối Rè hay Tả Phìn vẫn xúc động. Nó đẹp, bền vững và chan chứa tình cảm. ”

Một công trình thực sự giá trị khi tiếp biến những tinh hoa văn hóa cốt lõi của vùng đất nơi nó sinh ra, tạo nên một hình thái mới phù hợp với cuộc sống đương đại.

“Nếu thiếu sự tiếp biến ấy, hiện đại hóa rất dễ trở thành lai căng. Nếu đủ bản lĩnh văn hóa, kiến trúc sẽ cộng hưởng với bản sắc, tiếp tục phát triển và trở thành nguồn sức mạnh của cả một quốc gia .”