Hơn 40 năm đi tìm đồng đội của bác sĩ quân y 82 tuổi

Những ngày đầu tháng 7/2026, bác sĩ Trần Văn Bản thường xuyên có mặt tại khu vực khai quật rãnh chôn tập thể liệt sĩ ở Công viên Lê Thị Riêng (phường Hoà Hưng, TP.HCM). Ông đứng bên miệng hố, theo dõi lực lượng quy tập bóc tách từng lớp đất và quan sát những phần xương được phát hiện.

Bác sĩ Trần Văn Bản (82 tuổi).

Từng là bác sĩ quân y trên chiến trường Sài Gòn - Gia Định, ông Bản có nhiều năm tham gia tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ. Mỗi khi phát hiện phần xương còn lẫn trong đất, ông cùng các thành viên tổ chuyên môn kiểm tra hình dạng, đặc điểm và đối chiếu với những dấu tích tại hiện trường.

Ở tuổi 82, ông không còn trực tiếp đào tìm như trước, nhưng kinh nghiệm tích lũy qua hơn bốn thập kỷ vẫn giúp lực lượng quy tập có thêm căn cứ trong quá trình xử lý từng dấu vết.

“Tìm được thêm một phần hài cốt là thêm một gia đình có hy vọng đón người thân về”, ông nói.

Lời hứa mang đồng đội trở về

Năm 1967, Trần Văn Bản rời quê Vĩnh Bảo (Hải Phòng) nhập ngũ.

Sau thời gian huấn luyện tại Yên Tử (Quảng Ninh), ông vào chiến trường miền Nam với vai trò quân y. Chiến tranh kết thúc, nhiều đồng đội đã nằm lại ở những cánh rừng, bờ mương, bệnh xá dã chiến hay những hố chôn tập thể.

Ông vẫn nhớ lời dặn của những người lính trước mỗi trận đánh: “Thằng nào còn sống thì nhớ mang tao về cho mẹ”.

Sau năm 1975, ông trở về công tác tại Ban Quân y Quân khu Sài Gòn - Gia Định. Trong quá trình thống kê thương binh, bệnh binh và tử sĩ, ông nhận ra những tài liệu mình đang lưu giữ có thể trở thành đầu mối để tìm lại nơi an nghỉ của nhiều đồng đội.

Tháng 3/1979, ông bắt đầu chuyến tìm kiếm đầu tiên.

Chiếc xe đạp là phương tiện duy nhất. Lương thực mang theo chỉ có ít bo bo, có những đoạn gặp kênh rạch không có cầu, ông buộc xe vào túi nylon rồi bơi qua.

Ngay trong những chuyến đi đầu tiên, ông đã tìm được hài cốt của hai người bạn cùng quê Hải Phòng. Đó cũng là lúc ông xác định công việc này sẽ còn kéo dài rất lâu.

Điều khiến nhiều người ấn tượng ở bác sĩ Trần Văn Bản không chỉ là sự bền bỉ, mà còn là cách ông tiếp cận mỗi cuộc tìm kiếm. Ông gần như không bao giờ dựa vào lời kể của một nhân chứng duy nhất.

Bác sĩ Trần Văn Bản lưu giữ nhiều hồ sơ về đồng đội đã hy sinh.

Mỗi khi nhận được thông tin về một vị trí chôn cất, ông dành nhiều ngày gặp gỡ những người từng trực tiếp tham gia chiến đấu hoặc chôn cất liệt sĩ để đối chiếu. Có vụ việc tại Long An (cũ), ông chuẩn bị 18 câu hỏi độc lập về địa hình, hướng chôn, con mương, dòng suối và các mốc nhận dạng. Chỉ khi có 12 câu trả lời trùng khớp, ông mới khoanh vùng tìm kiếm.

Ngay cả khi khai quật, ông cũng không đào trên diện rộng mà hướng dẫn mở từng rãnh nhỏ sâu khoảng một mét, cách nhau nửa mét để vừa tiết kiệm nhân lực, vừa tránh bỏ sót dấu tích.

“Đào sai một lần có thể mất luôn dấu vết. Phải chắc chắn mới làm”, ông nói.

Theo dấu đồng đội từ những cuốn sổ cũ

Trong căn nhà của bác sĩ Trần Văn Bản trên đường Trần Hưng Đạo (phường Tân Sơn Nhì), thứ được ông gìn giữ cẩn thận nhất là hàng chục cuốn sổ tay đã ngả màu. Mỗi cuốn ghi kín lịch trình của từng chuyến đi suốt hơn 40 năm.

Hơn 40 năm qua, bác sĩ Trần Văn Bản dành trọn tâm huyết xác minh nơi an nghỉ của đồng đội, góp phần đưa nhiều hài cốt liệt sĩ trở về sau nhiều năm vô danh.

Ngày khảo sát, tên nhân chứng, sơ đồ hiện trường, hướng đào, độ sâu, di vật phát hiện, vị trí từng bộ hài cốt... đều được ghi lại tỉ mỉ. Có cuốn sổ là quà của một bác sĩ Liên Xô tặng từ nhiều thập kỷ trước, đến nay ông vẫn tiếp tục sử dụng.

Ông cho rằng trí nhớ con người có thể phai nhạt theo thời gian, nhưng tài liệu thì không được phép sai. Nhờ những ghi chép ấy, nhiều cuộc tìm kiếm sau này được rút ngắn đáng kể.

Hơn bốn thập kỷ qua, bác sĩ Trần Văn Bản đã trực tiếp xác minh hơn 2.300 vị trí chôn cất, hỗ trợ đưa 134 hài cốt liệt sĩ về quê hương và phối hợp xác minh cho hơn 200 gia đình tìm lại người thân. Với ông, đó không phải những con số để tự hào.

Lưu bút của thân nhân các liệt sĩ.

Điều khiến ông trăn trở hơn là thời gian dành cho công tác tìm kiếm ngày càng ít. Nhiều nhân chứng từng trực tiếp chiến đấu hoặc chôn cất đồng đội nay đã ngoài 80, 90 tuổi. Mỗi năm qua đi, thêm một người mất là thêm một phần ký ức về chiến trường có nguy cơ biến mất.

Trong khi đó, địa hình nhiều nơi đã thay đổi hoàn toàn. Những cánh rừng năm xưa trở thành khu dân cư, nhà máy hoặc đường giao thông.

Vì vậy, ông nhiều lần kiến nghị đẩy mạnh giám định ADN đối với các hài cốt chưa xác định danh tính, đồng thời kết hợp công nghệ viễn thám, ảnh vệ tinh và trí tuệ nhân tạo để hỗ trợ khoanh vùng tìm kiếm.

Những ngày có mặt tại Công viên Lê Thị Riêng , ông nói điều khiến mình vui nhất là thấy nhiều cán bộ, chiến sĩ trẻ tiếp tục theo đuổi công việc này.

“Rồi sẽ có người làm tiếp. Quan trọng là phải làm nhanh, khi những người còn nhớ vẫn còn có thể kể lại”, ông nói.