Tách kỳ thi tốt nghiệp THPT và đại học: Có nên thay đổi chính sách sau tiêu cực?

Trước những bất cập phát sinh tại kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026, đặc biệt là vụ việc tiêu cực xảy ra tại điểm thi Trường THPT Chuyên Tuyên Quang, đề xuất nghiên cứu tách riêng kỳ thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học thu hút nhiều sự chú ý của dư luận.

Trao đổi với Người Đưa Tin, TS. Lê Viết Khuyến - nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học (Bộ Giáo dục và Đào tạo), cho biết ông "rất ngạc nhiên" trước đề xuất này. Theo ông, cách gọi "kỳ thi hai trong một" lâu nay chưa phản ánh đúng bản chất chủ trương của ngành giáo dục.

TS. Lê Viết Khuyến - nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học, Bộ Giáo dục và Đào tạo (Ảnh: NVCC).

Ông phân tích, Nghị quyết 29-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo đã quy định rất rõ việc đổi mới phương thức thi và công nhận tốt nghiệp THPT theo hướng giảm áp lực, giảm tốn kém cho xã hội nhưng vẫn bảo đảm đánh giá trung thực, khách quan năng lực học sinh. Kết quả của kỳ thi này đồng thời được sử dụng làm cơ sở cho công tác tuyển sinh vào giáo dục nghề nghiệp và giáo dục đại học. 

"Như vậy, Nghị quyết 29-NQ/TW không có khái niệm 'kỳ thi hai trong một'", TS. Lê Viết Khuyến khẳng định.

Ông nhấn mạnh, bản chất chỉ tồn tại một kỳ thi duy nhất là kỳ thi tốt nghiệp THPT với mục tiêu công nhận học sinh hoàn thành chương trình giáo dục phổ thông. Việc các trường đại học sử dụng kết quả của kỳ thi này để tuyển sinh không đồng nghĩa với việc đây là một kỳ thi có hai mục đích.

"Chỉ có một kỳ thi duy nhất là kỳ thi tốt nghiệp THPT nhằm mục đích công nhận tốt nghiệp. Kết quả của kỳ thi được sử dụng làm cơ sở để các trường tuyển sinh chứ không phải là một kỳ thi 'hai trong một' như nhiều người vẫn quen gọi. Chỉ có một kỳ thi thì hà cớ gì phải tách ra", TS. Lê Viết Khuyến nói.

Theo ông, Nghị quyết 29-NQ/TW cũng khẳng định quyền tự chủ tuyển sinh của các cơ sở giáo dục đại học. Các trường có thể lựa chọn nhiều phương thức tuyển sinh khác nhau như xét tuyển, tổ chức kỳ thi đánh giá năng lực hoặc kết hợp nhiều phương thức, tùy theo đặc thù đào tạo.

"Không ai cấm các trường tổ chức kỳ thi riêng nếu thấy cần thiết. Luật Giáo dục đại học cũng trao quyền tự chủ tuyển sinh cho các trường. Vì vậy, không có lý do gì phải tách thành hai kỳ thi quốc gia như đề xuất", ông nói.

Trong khi đó, TS. Hoàng Ngọc Vinh - nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục chuyên nghiệp (Bộ Giáo dục và Đào tạo), cho rằng điều cần làm lúc này không phải là vội vàng thay đổi mô hình thi cử mà phải xác định đúng nguyên nhân dẫn đến những sai phạm vừa qua. Hiện chưa có đủ cơ sở để khẳng định mô hình kỳ thi hiện tại là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến tiêu cực.

"Qua một hiện tượng thì chưa đủ để kết luận nên thay đổi như thế nào. Phải tìm nguyên nhân cốt lõi của vấn đề rồi mới có cơ sở đưa ra giải pháp phù hợp", TS. Hoàng Ngọc Vinh nhấn mạnh.

Theo TS. Hoàng Ngọc Vinh, những sai phạm phát sinh không đơn thuần xuất phát từ mô hình kỳ thi mà liên quan đến nhiều yếu tố như hệ thống khảo thí và quản trị kỳ thi, từ chính sách, quy trình tổ chức, ứng dụng công nghệ đến chất lượng đội ngũ làm công tác khảo thí.

Ông ví von: "Đau đầu thì phải tìm nguyên nhân gây đau đầu, chứ không phải cứ đau đầu là uống thuốc giảm đau. Trong giáo dục cũng vậy, phải xử lý tận gốc vấn đề".

Nguy cơ tăng gánh nặng cho thí sinh

Theo TS. Lê Viết Khuyến, nếu tách riêng kỳ thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học, Việt Nam sẽ quay trở lại mô hình từng tồn tại trước đây, khi học sinh phải trải qua hai kỳ thi liên tiếp với nhiều áp lực và chi phí.

Nếu các trường đại học đồng loạt tổ chức kỳ thi riêng sẽ tạo áp lực rất lớn cho cả học sinh và phụ huynh (Ảnh: Hữu Thắng).

Ông cho rằng, trong trường hợp các trường đại học đồng loạt tổ chức kỳ thi riêng, thí sinh sẽ phải di chuyển đến nhiều địa điểm thi khác nhau, phát sinh chi phí đi lại, ăn ở, đồng thời tạo áp lực rất lớn cho cả học sinh và phụ huynh.

"Bản chất của Nghị quyết 29-NQ/TW là giảm áp lực, giảm tốn kém cho xã hội nhưng vẫn bảo đảm đánh giá đúng năng lực học sinh. Nếu quay lại hai kỳ thi thì mục tiêu đó sẽ không còn được bảo đảm", ông nhận định.

Không chỉ vậy, theo ông, không phải cơ sở đào tạo nào cũng đủ nguồn lực để xây dựng đề thi chuẩn hóa và tổ chức một kỳ thi độc lập trên phạm vi cả nước. Điều này có thể dẫn tới sự chênh lệch về chất lượng giữa các kỳ thi, làm phát sinh thêm nhiều bất cập trong tuyển sinh.

Liên quan đến những sai phạm xảy ra tại kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 ở điểm thi Trường THPT Chuyên Tuyên Quang, TS. Hoàng Ngọc Vinh cho rằng việc xuất hiện tiêu cực tại một địa phương không đồng nghĩa mô hình tổ chức kỳ thi hiện nay là nguyên nhân trực tiếp.

TS. Hoàng Ngọc Vinh - nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục chuyên nghiệp, Bộ Giáo dục và Đào tạo (Ảnh: NVCC).

Theo ông, cần rà soát dữ liệu của nhiều năm, đánh giá xem các dấu hiệu bất thường có mang tính phổ biến hay chỉ là cá biệt trước khi tính đến việc thay đổi chính sách.

"Không thể kết luận rằng kỳ thi hiện nay tự động dẫn đến tiêu cực. Muốn thay đổi phải có đánh giá khoa học, có số liệu và bằng chứng rõ ràng, chứ không thể dựa trên cảm tính", ông nói.

TS. Hoàng Ngọc Vinh cũng lưu ý, ngay cả khi tách riêng hai kỳ thi thì tiêu cực chưa chắc đã được loại bỏ.

"Tiêu cực gắn với con người. Nếu không kiểm soát tốt thì tiêu cực ở chỗ này có thể chuyển sang chỗ khác. Khi các trường tự tổ chức tuyển sinh cũng vẫn có nguy cơ phát sinh xung đột lợi ích, luyện thi tràn lan hay những hình thức tiêu cực khác", TS. Hoàng Ngọc Vinh phân tích.

Đồng quan điểm, TS. Lê Viết Khuyến cho rằng cần xử lý nghiêm các hành vi vi phạm, nhưng không nên vì một số vụ việc mà thay đổi toàn bộ chính sách thi cử.

"Nguyên nhân của những bất cập vừa qua không nằm ở mô hình kỳ thi mà ở công tác tổ chức và đặc biệt là chất lượng xây dựng đề thi", ông nhận định.

Cần hoàn thiện ngân hàng đề thi chuẩn hóa

Theo TS. Hoàng Ngọc Vinh, trước mắt Bộ Giáo dục và Đào tạo cần tập trung chấn chỉnh công tác khảo thí, hoàn thiện quy chế tổ chức thi và xây dựng ngân hàng đề thi chuẩn hóa.

Ông cho rằng một ngân hàng đề đủ lớn, được thử nghiệm và phân tích kỹ lưỡng sẽ giúp lựa chọn các câu hỏi có độ khó và độ phân hóa phù hợp, qua đó đánh giá chính xác năng lực học sinh. Đồng thời, nên tăng cường các câu hỏi tự luận ngắn ở một số môn như Toán nhằm đánh giá khả năng tư duy thay vì chỉ dựa vào hình thức trắc nghiệm.

"Muốn có đề thi tốt phải có quá trình thử nghiệm, chuẩn hóa và phân tích dữ liệu. Nếu chỉ xây dựng một vài đề thi thì rất khó bảo đảm chất lượng và năm nào cũng sẽ phát sinh tranh luận về độ khó, độ phân hóa", ông nhận định.

TS. Lê Viết Khuyến cũng cho rằng việc Bộ Giáo dục và Đào tạo chưa hoàn thiện ngân hàng đề thi chuẩn hóa là một trong những nguyên nhân khiến chất lượng đề thi chưa thật sự ổn định. Theo ông, ngân hàng câu hỏi phải được xây dựng trên cơ sở thử nghiệm thực tế, phân tích độ khó và độ phân hóa để đánh giá chính xác năng lực người học.

"Đề thi khó hay dễ là trách nhiệm của đơn vị ra đề, không thể lấy đó làm lý do để thay đổi cả phương thức tổ chức kỳ thi", ông nhấn mạnh.

Theo các chuyên gia, về lâu dài, ngành giáo dục cần ứng dụng dữ liệu lớn trong quản lý và đánh giá người học, hướng tới giảm số lượng các kỳ thi nhưng vẫn bảo đảm đánh giá đúng năng lực học sinh. Tuy nhiên, trước khi thực hiện bất kỳ thay đổi lớn nào đối với mô hình thi cử, cần có những nghiên cứu toàn diện, đánh giá khách quan và tránh các quyết định mang tính nóng vội chỉ xuất phát từ một số sự việc cá biệt.

"Vấn đề là trị bệnh phải trị tại căn, cơ quan quản lý cần xác định đúng "chỗ ngứa", tránh "ngứa đầu lại gãi chân", TS. Hoàng Ngọc Vinh cảnh báo.