Tình trạng một số nhà máy Ethanol hiện nay. Dữ liệu tổng hợp.
“Đánh thức” những cỗ máy Ethanol nghìn tỷ
Sau 1 tháng triển khai xăng sinh học E10, tổng lượng ethanol (E100) sản xuất trong nước cung ứng ra thị trường để sản xuất xăng E10 đạt khoảng 95.000 m³.
Đối với năng lực sản xuất E100 trong nước, theo số liệu từ Bộ Công thương, cả nước có 6 nhà máy ethanol, nhưng hiện chỉ có 3 nhà máy đang hoạt động gồm nhà máy Cồn Quảng Nam, Cồn Đồng Nai và Nhiên liệu sinh học Dung Quất.
3 nhà máy trên có tổng công suất thiết kế 23.300 tấn/tháng, công suất vận hành hiện nay 15.666 tấn/tháng, tương đương khoảng 67,2% công suất thiết kế.
Khi năng lực sản xuất trong nước chưa đáp ứng được nhu cầu, Việt Nam vẫn phải phụ thuộc đáng kể vào nguồn ethanol nhập khẩu để pha chế xăng E10 và E5.
Riêng trong tháng 7, tổng nguồn cung ethanol dự kiến đạt 103.700 m³, trong đó 81.500 m³ đến từ nhập khẩu và chỉ 22.200 m³ được mua trong nước, đồng nghĩa gần 80% nguồn cung vẫn phải dựa vào hàng ngoại.
Bức tranh này được kỳ vọng sẽ cải thiện trong thời gian tới. Theo Bộ Công Thương, dự kiến đến tháng 9/2026 sẽ có thêm một nhà máy đi vào hoạt động, tiếp đó đầu năm 2027, hai nhà máy còn lại sẽ lần lượt được khởi động.
Cùng với Nhà máy Sản xuất cồn An Khê, cả nước sẽ có tổng cộng 7 cơ sở sản xuất ethanol. Khi toàn bộ các nhà máy vận hành, tổng công suất sản xuất ethanol trong nước ước đạt khoảng 480.000 m³ mỗi năm, đủ đáp ứng gần 50% nhu cầu ethanol phục vụ pha chế xăng E10.
Đường dài cần điểm tựa đầu ra
Tuy nhiên, ngay cả khi được hồi sinh thì các nhà máy ethanol trong nước vẫn phải đối mặt với hàng loạt khó khăn mang tính cơ cấu.
Cụ thể, Nhà máy Cồn Quảng Nam phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn ngô nhập khẩu, trong khi dây chuyền thiết bị đã xuống cấp và thiếu vốn phục vụ sản xuất.
Nhà máy Cồn Đồng Nai gặp trở ngại trong việc xây dựng kế hoạch sản xuất ổn định do các doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu chủ yếu chỉ ký hợp đồng mua bán ngắn hạn.
Với Nhà máy Dung Quất, những thách thức còn lớn hơn khi hệ thống xử lý nước thải chưa hoàn thiện, áp lực tài chính cao, thiếu vùng nguyên liệu sắn ổn định và phải cạnh tranh gay gắt với nguồn ethanol nhập khẩu có giá thành thấp.
Trước đây, nhiều nhà máy sản xuất ethanol nhiên liệu tại Việt Nam buộc phải ngừng hoạt động do 3 nguyên nhân chính: giá nguyên liệu tăng vượt ngưỡng hòa vốn, thị trường tiêu thụ không đạt kỳ vọng và những bất cập trong khâu thiết kế, thi công dự án ngay từ đầu.
Cụ thể, làn sóng đầu tư vào các nhà máy ethanol diễn ra mạnh trong giai đoạn 2008–2015, trong khi quy định bắt buộc sử dụng xăng E5 trên phạm vi cả nước chỉ bắt đầu có hiệu lực từ ngày 1/6/2016. Sự lệch pha giữa thời điểm đầu tư và thời điểm hình thành thị trường khiến nhiều dự án hoàn thành nhưng không có đủ nhu cầu tiêu thụ để vận hành hiệu quả.
Nhà máy Ethanol Bình Phước là một trường hợp tiêu biểu. Dự án có tổng vốn đầu tư hơn 84 triệu USD, công suất thiết kế 100 triệu lít mỗi năm, song chỉ vận hành thử trong thời gian ngắn trước khi phải đóng cửa kéo dài hơn một thập kỷ.
Trong thời gian "đắp chiếu", nhà máy ghi nhận khoản lỗ hàng trăm tỷ đồng mỗi năm do chi phí bảo trì và khấu hao. Bên cạnh đó, nhà thầu EPC từng tự điều chỉnh thiết kế, cắt giảm công suất của một số hạng mục mà không đàm phán lại hợp đồng, khiến những vướng mắc trong quá trình vận hành càng trở nên nghiêm trọng. Đến tháng 4/2026, dự án vẫn là tài sản thi hành án đang được kiểm kê, nên khả năng tái khởi động được đánh giá là rất thấp.
Tương tự, Nhà máy Nhiên liệu sinh học Dung Quất, với tổng vốn đầu tư 2.219 tỷ đồng, đã phải tạm dừng hoạt động từ tháng 4/2015 do thua lỗ kéo dài và đầu ra bấp bênh. Sau hơn 10 năm ngừng vận hành, nhà máy mới được khởi động trở lại vào tháng 1/2026.
Trong bối cảnh lượng xăng E10 tiêu thụ khoảng 1 tỷ lít/tháng, nhu cầu Ethanol phối trộn cần khoảng 92.000 đến 100.000 m3/tháng. Khi đầu ra được đảm bảo ổn định, các doanh nghiệp sẽ có thêm dư địa để mở rộng quy mô sản xuất, đồng thời đẩy mạnh liên kết với nông dân nhằm phát triển vùng nguyên liệu, qua đó hình thành nguồn cung bền vững cho ngành nhiên liệu sinh học.
Tuy nhiên, để khai thác hiệu quả năng lực sản xuất trong nước, cần có cơ chế khuyến khích các doanh nghiệp đầu mối kinh doanh xăng dầu ưu tiên sử dụng ethanol nội địa. Doanh nghiệp sản xuất ethanoll cũng cần có kế hoạch tiêu thụ rõ ràng từ các thương nhân đầu mối lớn để chủ động tổ chức sản xuất, từ nhân lực, thiết bị đến nguyên liệu.
Về dài hạn, các cơ quan quản lý cũng cần nghiên cứu và hoàn thiện các chính sách phù hợp nhằm tạo nền tảng cho ngành sản xuất ethanol trong nước phát triển ổn định và bền vững.