Hơn 30 năm giải mã dấu tích hố chôn liệt sĩ dưới lòng Công viên Lê Thị Riêng

Suốt nhiều thập kỷ, hàng triệu người đi qua Công viên Lê Thị Riêng (phường Hoà Hưng, TP.HCM) mà không biết dưới những lối đi, thảm cỏ và những hàng cây ấy vẫn còn những người lính chưa một lần được gọi tên.

Chỉ một lời kể là chưa đủ

Ý nghĩ về các rãnh mộ tập thể sau Tết Mậu Thân 1968 chưa bao giờ biến mất. Ngay từ những năm 1990, TP.HCM đã tiếp nhận thông tin của nhiều nhân chứng từng chứng kiến việc chôn cất các chiến sĩ hy sinh tại khu vực Nghĩa địa Đô Thành cũ - nay là Công viên Lê Thị Riêng.

Kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng.

Tuy nhiên, từ những lời kể ấy đến việc xác định chính xác vị trí để khai quật là một chặng đường rất dài. Điều thiếu không phải quyết tâm mà là cơ sở để biến những ký ức ấy thành một cuộc khai quật.

“Nhiều người hỏi vì sao đến tận bây giờ mới khai quật. Thực ra thành phố đã quan tâm từ rất lâu rồi, nhưng không thể đào chỉ vì một lời kể”, kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng, người nhiều năm nghiên cứu hồ sơ về các hố chôn tập thể tại Công viên Lê Thị Riêng nói.

Theo ông Thắng, sau năm 1975, Nghĩa địa Đô Thành trải qua nhiều lần giải tỏa, chỉnh trang. Những ngôi mộ cũ biến mất, nhà xác không còn, đường nội bộ thay đổi, cây cối lớn lên, nhiều công trình mới được xây dựng. Những dấu mốc giúp nhân chứng định vị năm xưa gần như bị xóa sạch.

Một người có thể nhớ rất rõ nơi từng nhìn thấy xe chở thi thể, nhớ chiếc máy ủi đào những rãnh đất dài hay cảnh chôn cất diễn ra trong những ngày khói lửa Mậu Thân. Nhưng khi quay lại sau gần nửa thế kỷ, ký ức ấy rất khó chuyển thành một vị trí chính xác trên mặt bằng hiện nay.

“Nhân chứng nói có, nhưng ra hiện trường thì mốc còn đâu. Muốn khai quật một khu vực công cộng, phải có cơ sở khoa học đủ chặt chẽ. Nếu đào sai, không chỉ ảnh hưởng đến sinh hoạt đô thị mà cũng chưa chắc tìm được các liệt sĩ”, ông Thắng nói.

Khi ký ức gặp dữ liệu

Điều thay đổi trong gần 30 năm qua không phải quyết tâm tìm kiếm, mà là dữ liệu.

Kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng trao đổi thông tin vị trí hố chôn tập thể liệt sĩ tại Công viên Lê Thị Riêng với Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà.

Nếu như những năm 1990, việc đối chiếu chủ yếu dựa vào lời kể nhân chứng và một số bản đồ cũ thì hiện nay, nhóm nghiên cứu có thể tiếp cận không ảnh quân sự, ảnh vệ tinh, bản đồ Đô thành Sài Gòn trước năm 1975, tư liệu báo chí quốc tế cùng hàng nghìn bức ảnh chiến tranh được số hóa.

Theo ông Thắng, không một nguồn tư liệu nào đủ sức chỉ ra vị trí hố chôn tập thể. Mỗi nguồn chỉ giữ một mảnh ghép. Có bức ảnh không ghi địa điểm, có bản đồ thiếu mốc, có nhân chứng chỉ nhớ được hướng đi, lại có người chỉ nhớ một công trình đã không còn tồn tại.

Có thời điểm, nhóm nghiên cứu gần như rơi vào bế tắc.

Bước ngoặt chỉ đến khi một bức ảnh chiến tranh vô tình trở thành “chiếc chìa khóa”. Trong ảnh là một hố chôn tập thể nhưng không có bất kỳ chú thích nào về địa điểm. Nhiều năm sau, ông Thắng tìm thấy thêm một bức ảnh khác có địa hình tương tự. Điều khiến ông chú ý không phải những người xuất hiện trong ảnh mà là một tháp nước thấp thoáng ở phía sau.

Từ chi tiết tưởng như rất nhỏ ấy, nhóm nghiên cứu bắt đầu lần theo dấu vết của các tháp nước từng tồn tại ở Sài Gòn trước năm 1975, đối chiếu với ảnh vệ tinh, Google Earth, không ảnh quân sự và bản đồ cũ.

“Từng lớp dữ liệu được chồng lên nhau. Khi nhiều nguồn thông tin cùng hội tụ về một điểm thì chúng tôi mới dám đề xuất cơ quan chức năng khảo sát thực địa”, ông Thắng cho biết.

Đưa những người lính trở về

Không chỉ dữ liệu kỹ thuật, những lời kể của nhân chứng tiếp tục đóng vai trò quan trọng. Sau lời kêu gọi của Bộ Tư lệnh TP.HCM, nhiều người từng sống gần Nghĩa địa Đô Thành cũ, cựu chiến binh và cả những cựu binh Mỹ đã cung cấp thêm thông tin, giúp hoàn thiện hồ sơ từng ngày.

Theo ông Thắng, mỗi người chỉ nắm giữ một phần ký ức, nhưng khi đặt cạnh nhau, những ký ức ấy lại bổ sung cho nhau, giống như các lớp bản đồ đang dần khớp lại sau gần sáu thập kỷ.

Đến nay, cuộc khai quật tại Công viên Lê Thị Riêng đã phát hiện 16 bộ hài cốt liệt sĩ cùng nhiều di vật. Trong số đó, thông tin bước đầu xác định rõ nhất là liệt sĩ Huỳnh Văn Quên, chiến sĩ đơn vị 962. Những mẫu hài cốt tiếp tục được giám định ADN để xác định danh tính, mở ra hy vọng cho nhiều gia đình vẫn mòn mỏi chờ người thân trở về.

Kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng cũng cấp thông tin cho Ban Chỉ đạo 515 TP.HCM.

Có lẽ điều đáng quý nhất của cuộc tìm kiếm hôm nay không chỉ là những bộ hài cốt lần lượt được đưa lên từ lòng đất. Sau gần 60 năm, những ký ức tưởng đã bị thời gian vùi lấp đang dần được nối lại bằng tư liệu, công nghệ và sự sẻ chia của những con người ở cả hai phía của cuộc chiến, với cùng một mong muốn: không để những người đã ngã xuống tiếp tục nằm lại trong vô danh.