Toshiba từng tìm cách dẫn đầu thế giới trong lĩnh vực chip nhớ và điện hạt nhân, nhưng cuối cùng lại phải từ bỏ cả hai mảng kinh doanh này khi vật lộn với cuộc khủng hoảng quản trị bùng phát năm 2016. Trớ trêu thay, một thập kỷ sau, cả hai lĩnh vực này đều đang bùng nổ nhờ sự xuất hiện của trí tuệ nhân tạo.
Thứ 5 tuần trước, tại đại hội đồng cổ đông thường niên của Kioxia Holdings, công ty từng là bộ phận chip nhớ của Toshiba, 900 nhà đầu tư đã chen kín một hội trường thuê ngoài vốn chỉ đủ chỗ cho 500 người. Họ chúc mừng ban lãnh đạo vì Kioxia đã trở thành công ty giá trị nhất Nhật Bản.
Cổ phiếu Kioxia đã tăng vọt gấp 71 lần so với giá chào bán hồi tháng 12/2024. Tính đến cuối phiên thứ năm, công ty này có giá trị 56.000 tỷ yên, tương đương 346 tỷ USD.
Tỷ lệ sở hữu của Toshiba tại Kioxia đã giảm xuống còn 16% và Toshiba có kế hoạch tiếp tục bán dần số cổ phần này.
Atsutoshi Nishida, người lãnh đạo Toshiba từ năm 2005 đến 2014 với vai trò chủ tịch rồi sau đó là chủ tịch hội đồng quản trị, từng đặt mục tiêu biến điện hạt nhân và bán dẫn thành hai trụ cột tăng trưởng của Toshiba. Không rõ liệu ông có nhìn thấy trước kỷ nguyên AI hay không, nhưng ông hiểu tầm quan trọng của việc tự theo đuổi các công nghệ tiên tiến trong nội bộ.
Nhưng xung đột với Norio Sasaki, người kế nhiệm Nishida ở vị trí chủ tịch, đã khiến chiến lược của Nishida trật khỏi đường ray. Sự cạnh tranh giữa các bộ phận dẫn tới các mục tiêu lợi nhuận bị thổi phồng và khuyến khích gian lận kế toán. Trong khi đó, hoạt động điện hạt nhân tại Mỹ của Toshiba tích lũy những khoản lỗ khổng lồ do công ty trì hoãn xử lý các vấn đề tại đây.
Toshiba đã bán các mảng thiết bị y tế, đồ gia dụng, tivi và máy tính cá nhân để bù đắp thua lỗ.
Đơn vị điện hạt nhân tại Mỹ Westinghouse Electric nộp đơn phá sản vào năm 2017, khiến giá trị tài sản ròng của Toshiba âm 500 tỷ yên và đe dọa khả năng duy trì niêm yết của công ty trên Sở Giao dịch Chứng khoán Tokyo.
Để tiếp tục là công ty đại chúng, Toshiba quyết định bán mảng chip nhớ. Nhưng các cuộc đàm phán bị đình trệ, và khi hạn chót để Toshiba đưa giá trị tài sản ròng trở lại mức dương đang đến gần, công ty triển khai phương án B: Phát hành riêng lẻ 600 tỷ yên cổ phiếu cho các quỹ nước ngoài.
Trong năm tài khóa 2017, mảng chip nhớ ghi nhận lợi nhuận hoạt động 500 tỷ yên, con số nhiều khả năng đã đủ để giữ Toshiba ở lại sàn chứng khoán mà không cần phải bán mảng này. Trong sự vội vã nhằm duy trì niêm yết, công ty đã đánh mất thứ sau này trở thành một mảng kinh doanh có giá trị khổng lồ.
Dù vậy, không rõ liệu mảng chip nhớ có thể trở nên giá trị đến vậy nếu vẫn nằm dưới Toshiba hay không. Bộ phận này thường xuyên phàn nàn rằng trụ sở chính là một trở ngại.
Khác với mảng thiết bị hạng nặng, nơi xây dựng nhà máy điện theo tầm nhìn 40 năm, hay các mảng đồ gia dụng và máy tính, nơi phát triển sản phẩm được tính trước nhiều năm, Toshiba lại ít hiểu về mảng bán dẫn của mình, một lĩnh vực mà ngay cả việc dự báo ba tháng tới đôi khi cũng là thách thức.
Ngành này dễ rơi vào các chu kỳ bùng nổ rồi suy thoái, và hoạt động kinh doanh đòi hỏi những khoản đầu tư vốn táo bạo ngay cả khi lợi nhuận yếu, để chuẩn bị cho chu kỳ tăng trưởng tiếp theo. Nhưng rất khó để xin trụ sở chính phê duyệt chi tiêu cho một bộ phận đang thua lỗ, và Toshiba đã nhường đất cho Samsung Electronics.
Các lãnh đạo Toshiba khoe khoang về công nghệ của công ty, nhưng hiếm khi tôn trọng ý chí của mảng bán dẫn.
Trầm trọng hơn, ban lãnh đạo còn xung đột với các nhà đầu tư hoạt động đã tham gia đợt phát hành cổ phiếu năm 2017, xoay quanh lợi ích cổ đông và các ứng viên hội đồng quản trị.
Khoản bơm vốn vốn nhằm giữ Toshiba tiếp tục là công ty đại chúng lại mở đường cho việc công ty bị hủy niêm yết. Toshiba trở thành công ty tư nhân vào năm 2023 sau thương vụ mua lại bởi một liên danh do Japan Industrial Partners dẫn đầu.
“Lẽ ra chúng tôi nên hủy niêm yết từ năm 2017 và bắt đầu lại từ đầu”, một thành viên trong ban lãnh đạo Toshiba vào thời điểm đó nói. “Chúng tôi đã không thể đưa ra một quyết định bình tĩnh giữa cơn hỗn loạn”.
Đến năm 2023, sự chú ý bắt đầu quay trở lại với bán dẫn và điện hạt nhân trong bối cảnh làn sóng AI mới chớm nở. Westinghouse, công ty từng đẩy Toshiba đến bờ vực sụp đổ, rơi vào tay một nhà khai thác uranium của Canada trong năm đó, và kể từ đó đã giành được các đơn hàng lớn trong khuôn khổ kế hoạch trị giá 80 tỷ USD của chính phủ Mỹ nhằm xây dựng điện hạt nhân phục vụ các trung tâm dữ liệu.
Không còn những mảng kinh doanh từng được xác định là động cơ tăng trưởng tương lai, Toshiba giờ tìm cách tự xoay chuyển dưới sự dẫn dắt của JIP.
Kế hoạch của công ty là kiếm tiền từ thiết bị phát điện, truyền tải và phân phối điện, cùng với thang máy và ổ cứng, đồng thời biến thiết bị quốc phòng, điện toán lượng tử và AI vật lý thành các động cơ tăng trưởng tiếp theo.
Một phó chủ tịch từ JIP đã dẫn dắt các nỗ lực cải tổ, cắt giảm chi phí cố định và tái cấu trúc các mảng kinh doanh không có lãi. Truyền tải điện và ổ cứng đã được hưởng lợi từ AI. Toshiba báo cáo biên lợi nhuận hoạt động cao kỷ lục 8% trong năm tài khóa trước.
Nhưng tác động của cải tổ lên lợi nhuận đã bị che mờ bởi khoản 2.270 tỷ yên mà Toshiba thu được từ cổ phần tại Kioxia, tương đương khoảng 60% doanh thu. Liệu công ty có thể dùng khoản tiền bất ngờ này để xây dựng một tầm nhìn cụ thể cho tương lai hay không vẫn còn là điều phải chờ xem.
Theo: Nikkei