Khi trường lớp xây 'nhỏ giọt', áp lực thi cử vẫn dồn lên học sinh

Học sinh bật khóc sau khi hoàn thành bài thi Kỳ thi tuyển sinh lớp 10 của Hà Nội năm nay. Ảnh: Duy Phạm.

Trong phát biểu gần đây, Bộ trưởng Bộ GD&ĐT Hoàng Minh Sơn nói mục tiêu quan trọng nhất của ngành giáo dục hiện nay là mở rộng cơ hội tiếp cận giáo dục cho học sinh.

Để thực hiện mục tiêu đó, hệ thống giáo dục cần bảo đảm các điều kiện cơ bản cho dạy và học, bao gồm đủ trường lớp, đủ giáo viên và đủ cơ sở vật chất thiết yếu. Đây là nền tảng để mọi học sinh đều có cơ hội học tập, bất kể điều kiện vùng miền hay hoàn cảnh kinh tế - xã hội.

Tăng hàng chục nghìn học sinh nhưng chỉ xây thêm vài trường học

Tư lệnh ngành giáo dục khẳng định để giảm áp lực tuyển sinh, đặc biệt là tuyển sinh vào lớp 10, giải pháp căn cơ không chỉ nằm ở việc điều chỉnh phương thức tuyển sinh mà phải đầu tư trường lớp, đội ngũ và cơ sở vật chất. Khi cơ hội học tập được mở rộng, áp lực tuyển sinh sẽ giảm, qua đó góp phần giảm áp lực thi cử.

Nhìn nhận từ kỳ thi tuyển sinh lớp 10 tại Hà Nội chục năm qua luôn tạo áp lực, căng thẳng cho học sinh bậc THCS. Vì tính chất các trường THPT công lập chỉ đủ chỗ tuyển khoảng hơn 60% em vào lớp 10 nên trong suốt quá trình học, thầy trò chỉ đặt mục tiêu “vượt qua kỳ thi”.

Ví dụ, năm ngoái, thành phố Hà Nội có gần 103.000 học sinh dự thi vào lớp 10. Khi đó có 115 trường công lập, sau đó có thêm 2 trường được xây mới.

Năm nay, có khoảng 147.000 học sinh tốt nghiệp THCS, sau phân luồng có gần 124.000 em dự kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10. Con số này đã tăng 20.000 em so với năm 2025 nhưng chỉ tăng 4 trường công lập so với năm ngoái.

Đặc biệt, năm học tới, học sinh lớp 9 lên 10 được dự báo tăng vọt. Bài toán trường lớp thực sự là vấn đề cấp bách đòi hỏi Hà Nội phải có giải pháp.

Thạc sĩ Nguyễn Đình Sơn, chuyên gia tâm lý, Hội Tâm lý Giáo Dục Hà Nội, nói rằng với thực tế áp lực tuyển sinh đầu cấp của Hà Nội và một số thành phố lớn, bộ trưởng Bộ GD&ĐT đã chỉ rõ vấn đề: “Muốn giảm áp lực tuyển sinh thì trước hết phải giải quyết bài toán trường lớp”.

Theo ông Sơn, trong nhiều năm qua, áp lực tuyển sinh vào lớp 10 tại Hà Nội không chỉ xuất phát từ tâm lý phụ huynh hay học sinh mà còn đến từ một thực tế rất rõ ràng, số lượng học sinh tăng nhanh trong khi cơ hội vào các trường THPT công lập vẫn còn hạn chế.

Khi trường học không tăng kịp số lượng học sinh, áp lực sẽ tự động dồn xuống gia đình, nhà trường và các em. Điều này khiến kỳ thi trở thành một cuộc cạnh tranh cực kỳ căng thẳng đối với nhiều em. Các em sẽ phải gồng mình ở các trung tâm, lò luyện thi để tăng điểm số.

Để giảm áp lực tuyển sinh trong những năm tới, theo ông Sơn, Hà Nội cần tiếp tục ưu tiên đầu tư xây dựng mới và mở rộng hệ thống trường THPT công lập, đặc biệt tại các khu vực có tốc độ tăng dân số cơ học cao.

Bên cạnh đó, Hà Nội cần nâng cao chất lượng và vị thế của các loại hình giáo dục ngoài công lập, giáo dục nghề nghiệp và các hướng đi sau THCS để phụ huynh và học sinh có thêm những lựa chọn phù hợp. Khi xã hội có nhiều con đường phát triển khác nhau, áp lực dồn vào một kỳ thi duy nhất cũng sẽ giảm bớt.

“Nhìn rộng hơn, mục tiêu cuối cùng không chỉ là xây thêm trường học. Điều quan trọng hơn là xây dựng một hệ thống giáo dục tạo ra đủ cơ hội cho mọi học sinh”, ông Sơn nói.

Số lượng học sinh tăng nhanh, trường học xây mới "nhỏ giọt" chưa đáp ứng yêu cầu học tập nên kỳ thi tuyển sinh đầu cấp trở nên căng thẳng không đáng có.

Cần giải pháp hệ thống và quyết liệt

Theo TS Nguyễn Tùng Lâm, Phó chủ tịch Hội Khoa học Tâm lý giáo dục Việt Nam, phần lớn phụ huynh vẫn coi trường công lập là lựa chọn tối ưu, thậm chí là con đường duy nhất để con em mình có tương lai tốt. Để giải quyết tận gốc vấn đề này cần những giải pháp mang tính hệ thống, lâu dài và cần nhìn nhận vấn đề ở góc độ rộng hơn một kỳ thi.

TS Nguyễn Tùng Lâm cho rằng trước hết là thay đổi nhận thức của phụ huynh, học sinh và cả đội ngũ giáo viên. Bản chất của giáo dục là giúp người học phát triển bản thân, hình thành năng lực và phẩm chất cần thiết cho tương lai.

Học sinh cần được rèn luyện khả năng tự chủ, biết xác định mục tiêu học tập và định hướng cuộc sống của chính mình, thay vì hoàn toàn phụ thuộc vào sự sắp đặt của cha mẹ. Mỗi em cần hiểu rõ năng lực, sở trường để lựa chọn con đường phù hợp.

Giải pháp thứ hai là từng bước thu hẹp khoảng cách chất lượng giữa các trường học. Một trong những nguyên nhân khiến phụ huynh đổ dồn vào một số trường công lập là do sự chênh lệch về chất lượng giáo dục và uy tín giữa các cơ sở giáo dục.

Không thể để tình trạng chỉ một số trường chuyên, trường chất lượng cao nhận được sự tin tưởng của xã hội, trong khi nhiều trường khác chưa tạo được niềm tin với phụ huynh. Tất cả các trường đều phải đáp ứng yêu cầu của chương trình giáo dục phổ thông và bảo đảm quyền được học tập trong môi trường chất lượng cho học sinh.

Dù thừa nhận việc nâng chất lượng đồng đều giữa các trường là nhiệm vụ khó khăn, không thể hoàn thành trong một năm học, nhưng ông tin Hà Nội hoàn toàn có thể xây dựng lộ trình dài hạn để khắc phục những hạn chế hiện nay.

Song song với đó, vị chuyên gia cho rằng cần thay đổi tâm lý phân biệt giữa trường công và trường tư. Theo ông, trường học nào bảo đảm chất lượng giáo dục đều xứng đáng trở thành lựa chọn của phụ huynh và học sinh. Tuy nhiên, học phí vẫn là rào cản lớn đối với nhiều gia đình khi lựa chọn trường tư thục.

Vì vậy, cần có cơ chế phù hợp để các trường công lập được tăng quyền tự chủ, nâng cao chất lượng hoạt động; đồng thời có chính sách hỗ trợ, khuyến khích hệ thống trường tư phát triển, nhất là ở những khu vực còn thiếu trường công.

Giải pháp thứ ba là các trường tư thục cần phát triển đa dạng các phân khúc để đáp ứng nhu cầu khác nhau của người dân, đồng thời kiểm soát học phí ở mức hợp lý. Mục tiêu cao nhất phải là phục vụ người học, không chạy theo lợi nhuận đơn thuần.