Đằng sau cái bắt tay 10,5 tỷ USD của Pfizer và “át chủ bài” điều trị ung thư của Trung Quốc

Theo trang tin MedCity News, một trong những xu hướng đáng chú ý nhất của ngành dược phẩm toàn cầu hiện nay đang ngày càng trở nên rõ nét, đó là các tập đoàn dược phẩm hàng đầu thế giới không còn chỉ xem Trung Quốc là thị trường tiêu thụ thuốc khổng lồ, mà còn coi đây là nguồn cung cấp đổi mới công nghệ sinh học chiến lược.

Minh chứng mới nhất là việc Pfizer công bố thỏa thuận hợp tác nghiên cứu và phát triển (R&D) với Innovent Biologics, một trong những công ty công nghệ sinh học ung thư hàng đầu Trung Quốc.

Thỏa thuận có tổng giá trị tiềm năng lên tới 10,5 tỷ USD, tập trung phát triển 12 chương trình thuốc điều trị ung thư thế hệ mới.

Động thái này tiếp tục nối dài làn sóng các tập đoàn dược phương Tây tìm đến Trung Quốc để tiếp cận những công nghệ và tài sản thuốc đang được phát triển tại thị trường nội địa Trung.

Mới đây, Tập đoàn dược phẩm sinh học đa quốc gia của Mỹ, Bristol Myers Squibb (BMS) cũng đã công bố một thỏa thuận nghiên cứu quy mô lớn với Hengrui Pharma nhằm khai thác năng lực đổi mới của các phòng thí nghiệm Trung Quốc cũng như tận dụng tốc độ phát triển lâm sàng giai đoạn đầu của quốc gia này.

Pfizer và Innovent công bố thỏa thuận ngay trước thềm hội nghị thường niên của Hiệp hội Ung thư Lâm sàng Hoa Kỳ (ASCO) tại Chicago, sự kiện lớn nhất thế giới trong lĩnh vực ung thư học.

Dù các mục tiêu điều trị và loại ung thư cụ thể vẫn được giữ bí mật, hai công ty cho biết chương trình hợp tác sẽ bao gồm các thuốc điều trị ung thư đột phá hoàn toàn mới ở giai đoạn đầu, đồng thời tập trung vào một trong những lĩnh vực nóng nhất của ngành dược hiện nay: thuốc liên hợp kháng thể (antibody-drug conjugates, ADC).

ADC đang nổi lên như một trong những hướng tiếp cận đầy hứa hẹn trong điều trị ung thư nhờ khả năng kết hợp tính chọn lọc của kháng thể với sức mạnh tiêu diệt tế bào ung thư của các hoạt chất độc tế bào.

Pfizer thực tế không phải đơn vị mới trong lĩnh vực này. Năm 2023, hãng đã chi 43 tỷ USD để thâu tóm Seagen, một trong những công ty tiên phong về ADC trên thế giới.

Thông qua thương vụ đó, Pfizer sở hữu bốn sản phẩm ADC đã được thương mại hóa.

Về nguyên lý, ADC là những loại thuốc được tạo ra bằng cách gắn một “tải trọng” thuốc độc tế bào với kháng thể có khả năng nhận diện và tấn công trực tiếp khối u.

Mục tiêu của thế hệ ADC tiếp theo là nâng cao hơn nữa độ chính xác cũng như hiệu quả điều trị.

Theo công bố của hai công ty, các thuốc ADC trong chương trình hợp tác mới sẽ sử dụng các tải trọng thuốc mới có tính khác biệt.

Đặc biệt, các ứng viên thuốc còn tích hợp công nghệ kháng thể đa đặc hiệu (multi-specific antibodies), giúp tăng cường khả năng nhắm trúng đích và giảm nguy cơ xuất hiện tình trạng kháng thuốc.

Sự bùng nổ nghiên cứu ADC còn đến từ tiềm năng kết hợp với các phương pháp điều trị mới khác. Một trong những hướng phát triển được giới nghiên cứu đặc biệt quan tâm hiện nay là kết hợp ADC với các kháng thể hai đặc hiệu (bispecific antibodies).

Trung Quốc từ “công xưởng dược phẩm” trở thành trung tâm đổi mới

Đằng sau những thương vụ quy mô lớn liên tiếp xuất hiện là sự thay đổi sâu sắc trong bản đồ đổi mới của ngành dược toàn cầu.

Theo ước tính của bộ phận phân tích và nghiên cứu kinh tế - tài chính toàn cầu, ING Research, Trung Quốc hiện đóng góp khoảng 33% tổng số phân tử thuốc mới mang tính đổi mới trong các đường ống phát triển thuốc toàn cầu năm nay. Con số này tăng mạnh so với mức chỉ 4% vào năm 2014.

Ông Diederik Stadig, chuyên gia kinh tế cấp cao phụ trách y tế và công nghệ tại ING Research, nhận định trong một báo cáo rằng Trung Quốc từ lâu đã có thế mạnh trong nghiên cứu và phát triển thuốc điều trị ung thư, đặc biệt là ADC và kháng thể hai đặc hiệu.

Tuy nhiên, năng lực của quốc gia này hiện không còn giới hạn trong các lĩnh vực trên mà đã mở rộng sang nhiều nền tảng công nghệ và nhóm bệnh khác.

Cũng theo ông Stadig, các công ty dược phương Tây hiện đều phải xây dựng chiến lược riêng đối với Trung Quốc, bất kể lựa chọn hợp tác hay cạnh tranh.

Ông nhận định rằng: “Đà trỗi dậy của Trung Quốc là điều không thể phủ nhận đến mức đây đã trở thành câu hỏi mà các phòng họp hội đồng quản trị của ngành dược buộc phải trả lời”.

Nhận định này phản ánh thực tế rằng Trung Quốc không còn chỉ đóng vai trò hỗ trợ sản xuất hay thử nghiệm lâm sàng chi phí thấp.

Thay vào đó, quốc gia này đang ngày càng trở thành nguồn cung cấp công nghệ, tài sản sở hữu trí tuệ và các chương trình thuốc mới cho các tập đoàn dược phẩm hàng đầu thế giới.

Cấu trúc hợp tác phức tạp giữa Pfizer và Innovent

Thỏa thuận mới được thiết kế với quy mô khá lớn, bao gồm tổng cộng 12 chương trình thuốc.

Trong số đó, Innovent đóng góp tám chương trình đang ở giai đoạn phát triển ban đầu, trong khi Pfizer bổ sung thêm bốn chương trình ở giai đoạn khám phá thuốc.

Hai bên sẽ cùng phát triển một số chương trình được lựa chọn và chia sẻ chi phí nghiên cứu phát triển.

Theo các điều khoản đã công bố, Innovent sẽ chịu trách nhiệm đưa các chương trình này hoàn thành Giai đoạn 1 thử nghiệm lâm sàng. Sau đó, Pfizer sẽ dẫn dắt quá trình phát triển toàn cầu ở các giai đoạn tiếp theo.

Về mặt thương mại hóa, cấu trúc hợp tác được chia thành ba nhóm riêng biệt.

Đối với bốn chương trình đầu tiên, Pfizer nhận quyền cấp phép độc quyền toàn cầu và chịu hoàn toàn trách nhiệm phát triển trên phạm vi quốc tế.

Đối với bốn chương trình tiếp theo, Pfizer được cấp quyền độc quyền bên ngoài nước Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa và sẽ chi trả phần lớn chi phí phát triển.

Bốn chương trình còn lại sẽ được hai bên đồng phát triển trên quy mô toàn cầu. Chi phí nghiên cứu sẽ được chia sẻ, đồng thời sản phẩm cũng sẽ được đồng thương mại hóa tại Mỹ và châu Âu.

Lợi nhuận từ các thị trường này sẽ được phân chia giữa hai bên.

Ông Jeff Legos, Giám đốc Ung thư học của Pfizer, cho biết thỏa thuận này kết hợp năng lực khám phá thuốc và phát triển lâm sàng giai đoạn đầu của Innovent với năng lực nghiên cứu, phát triển và thương mại hóa toàn cầu của Pfizer.

Theo ông, quan hệ hợp tác sẽ giúp Pfizer củng cố danh mục thuốc đang phát triển, đồng thời đẩy nhanh quá trình đưa các đột phá điều trị đến tay bệnh nhân.

Niềm tin vào dữ liệu lâm sàng Trung Quốc đang gia tăng

Một điểm đáng chú ý là mô hình hợp tác của Pfizer có phần khác biệt so với thỏa thuận mà Bristol Myers Squibb ký với Hengrui Pharma trước đó.

Trong trường hợp của BMS, đối tác Trung Quốc có cơ hội tham gia sâu hơn vào hoạt động thương mại hóa toàn cầu đối với các tài sản hợp tác.

Trong khi đó, ở thương vụ với Innovent, Pfizer vẫn giữ vai trò trung tâm trong phần lớn hoạt động phát triển và thương mại hóa quốc tế.

Tuy nhiên, theo ông Ali Pashazadeh, Giám đốc điều hành công ty tư vấn chiến lược và tài chính Treehill Partners, điều quan trọng hơn nằm ở xu hướng dài hạn đang hình thành.

Phát biểu sau khi BMS công bố thỏa thuận với Hengrui, ông Ali Pashazadeh cho rằng mỗi thương vụ chỉ phản ánh mối quan hệ giữa hai doanh nghiệp tại một thời điểm cụ thể, và hai năm sau mọi thứ có thể đã rất khác.

Dẫu vậy, ông nhấn mạnh rằng các thương vụ ngày càng lớn giữa các tập đoàn dược phẩm phương Tây và doanh nghiệp Trung Quốc cho thấy niềm tin đối với dữ liệu lâm sàng được tạo ra tại Trung Quốc đang gia tăng đáng kể.

Chính niềm tin đó giúp các cuộc đàm phán trở nên hiệu quả hơn, đồng thời khiến các hội đồng quản trị tại Mỹ và châu Âu cởi mở hơn trong việc phê duyệt các giao dịch liên quan đến tài sản công nghệ sinh học từ Trung Quốc.

Theo các điều khoản tài chính được công bố, Pfizer sẽ thanh toán trước cho Innovent 650 triệu USD.

Ngoài khoản trả trước này, công ty dược phẩm Mỹ có thể chi thêm tối đa 9,85 tỷ USD nếu các chương trình thuốc đạt được các cột mốc nghiên cứu và phát triển đã đề ra.

Innovent cũng sẽ nhận tiền bản quyền từ doanh số các sản phẩm được phê duyệt trong tương lai.

Cùng với đó, hai bên dự kiến hoàn tất giao dịch trong quý III năm nay.

Nhìn rộng hơn, thương vụ 10,5 tỷ USD giữa Pfizer và Innovent không đơn thuần là một giao dịch cấp phép thuốc mà còn phản ánh sự dịch chuyển quyền lực đổi mới trong ngành công nghệ sinh học toàn cầu, nơi Trung Quốc đang ngày càng đóng vai trò trung tâm trong việc tạo ra các công nghệ và tài sản dược phẩm thế hệ mới.

Với các tập đoàn dược phương Tây, câu hỏi giờ đây không còn là có nên hợp tác với Trung Quốc hay không, mà là làm thế nào để tham gia vào cuộc chơi đang thay đổi với tốc độ ngày càng nhanh.

*Theo MedCity News

Mai Mai