Hà Nội đề xuất cho thuê vỉa hè: Không đánh đổi bản sắc vì lợi ích kinh tế

Kinh tế vỉa hè thực chất là "chuyện cũ trăm năm"

Theo dự thảo Nghị quyết của HĐND TP Hà Nội do Sở Xây dựng đề xuất, thành phố sẽ cho phép các tổ chức, cá nhân, hộ kinh doanh thuê tạm thời một phần diện tích lòng đường, vỉa hè để phục vụ hoạt động kinh doanh, phát triển kinh tế đô thị và kinh tế đêm.

Mục tiêu của chính sách này không chỉ nhằm tạo thêm sinh kế cho người dân và tăng nguồn thu ngân sách, mà còn để minh bạch hóa hoạt động kinh doanh đường phố, thiết lập trật tự đô thị thay cho tình trạng lấn chiếm tự phát dai dẳng nhiều năm qua.

Cách thức triển khai được tính toán với mức phí dao động từ 20.000 đến 45.000 đồng/m2/tháng. Trong đó, mức kịch trần 45.000 đồng/m2/tháng sẽ áp dụng tại 4 quận nội thành cũ (Hoàn Kiếm, Ba Đình, Hai Bà Trưng, Đống Đa) và các khu vực chợ đêm, phố ẩm thực.

Tuy nhiên, để được phép khai thác, tuyến phố phải đạt tiêu chuẩn hạ tầng khắt khe: vỉa hè phải rộng tối thiểu 3m, đồng thời luôn chừa lại ít nhất 1,5m làm lối đi an toàn cho người đi bộ. Bên cạnh đó, việc thí điểm cũng không áp dụng tại các khu vực di tích lịch sử - văn hóa, nơi dễ ùn tắc, và bắt buộc phải có ít nhất 50% tổ chức, hộ gia đình tại khu vực đó đồng thuận.

Theo định hướng, Hà Nội sẽ thí điểm theo 3 giai đoạn: bắt đầu từ khu vực trung tâm như Hoàn Kiếm, Cửa Nam, sau đó mở rộng dần ra phạm vi Vành đai 1 và Vành đai 3. Ảnh: Hà Minh.

Đánh giá về chủ trương này, TS. KTS Trương Văn Quảng, Phó Tổng Thư ký Hội Quy hoạch Phát triển đô thị Việt Nam cho rằng, đây là một sự thay đổi mạnh mẽ trong tư duy quản lý đô thị. Suốt nhiều năm, cách tiếp cận của Hà Nội luôn định kiến vỉa hè chỉ mang chức năng giao thông, dẫn đến các đợt ra quân "đòi lại vỉa hè" liên tục nhưng không dứt điểm. Tuy nhiên, thực tế vỉa hè tại các đô thị châu Á nói chung và Hà Nội nói riêng, không chỉ là không gian giao thông mà còn là không gian của sinh kế, văn hóa và tương tác xã hội.

"Việc cấm tuyệt đối là khó khả thi, nhưng buông lỏng lại dẫn đến lộn xộn. Vì vậy, việc chuyển sang tư duy 'cho thuê có kiểm soát' phản ánh bước chuyển từ quản lý kiểu mệnh lệnh hành chính cấm đoán sang việc thừa nhận nhu cầu thực tế của xã hội. Nhờ đó, thành phố có thể phân loại không gian, đưa hoạt động phi chính thức vào khuôn khổ, và đặc biệt là minh bạch hóa quyền sử dụng tạm thời không gian công cộng", TS Quảng đề xuất.

Thực tế, việc khai thác thương mại đối với vỉa hè Hà Nội thực chất đã có những tiền lệ từ đầu thế kỷ XX. Theo nhà văn, nhà báo Nguyễn Ngọc Tiến, người dành nhiều thời gian nghiên cứu văn hóa lịch sử Hà Nội cho biết, ở thời kỳ đó, một số tuyến phố có vỉa hè rộng lớn tại khu vực trung tâm như đường Ngô Quyền, Đinh Tiên Hoàng, Lê Thạch ngày nay đã từng được chính quyền thuộc địa cho thuê mặt bằng để bán cà phê. "Chuyện cũ trăm năm" này là một minh chứng lịch sử cho việc kinh tế vỉa hè đã là một phần gắn liền với không gian đô thị Hà Nội, trở thành một đặc trưng khó có thể tách rời khỏi đời sống của Thủ đô.

Tuy nhiên một trăm năm sau, bài toán quản trị đô thị hiện tại mang một áp lực hoàn toàn khác. Nếu đầu thế kỷ XX, Hà Nội mới ở hình thái một đô thị sơ khai, quy mô nhỏ, thì nay thành phố đã là một siêu đô thị bị nén chặt. Mật độ dân cư quá cao và hạ tầng chật hẹp buộc mỗi mét vuông vỉa hè nhất là khu vực nội đô, phải gánh cùng lúc "hai vai" quá nặng: không gian lưu thông công cộng và sinh kế của những lao động tự do, hộ kinh doanh bám mặt phố.

Không để vỉa hè thành "điểm nóng" giằng co lợi ích

Như vậy, bài toán đặt ra là cần làm gì để hài hòa giữa phát triển kinh tế đô thị với quyền tiếp cận không gian công cộng của người dân, để vỉa hè không tiếp tục trở thành "điểm nóng" của những cuộc giằng co lợi ích kéo dài.

TS. KTS Trương Văn Quảng, Phó Tổng Thư ký Hội Quy hoạch Phát triển đô thị Việt Nam

TS. KTS Trương Văn Quảng nhận định, người dân hoàn toàn có cơ sở khi lo ngại rằng việc cho thuê nếu không khéo sẽ trở thành "hợp thức hóa thực trạng lấn chiếm" hay biến vỉa hè thành "đặc quyền" của người có tiền. Nhiều hộ kinh doanh nhỏ lẻ thắc mắc về sự bất cập khi họ chỉ bán vài tiếng buổi sáng hoặc chiều nhưng lại phải trả mức phí cố định cả tháng.

Các chuyên gia đề xuất, Hà Nội cần cơ chế quản lý linh hoạt theo thời gian, vị trí và mức độ sử dụng thay vì áp dụng một mức thuê cứng nhắc. Cụ thể, có thể áp dụng một số nguyên tắc: (i) Cho thuê theo khung giờ; (ii) Phân loại tuyến phố và khả năng sinh lợi; (iii) Ưu tiên hộ kinh doanh nhỏ và sinh kế truyền thống; (iv) Đảm bảo nguyên tắc công bằng và minh bạch..

"Quan trọng hơn, không được đánh đổi bản sắc phố phường để lấy một mô hình kinh doanh đồng loạt. Mỗi tuyến phố (phố cổ, khu tập thể cũ, phố Pháp hay phố nghề) đều mang một linh hồn riêng, do đó cách quy hoạch cũng phải theo đúng bản sắc của khu vực đó, tránh biến mọi vỉa hè thành những dãy bàn ghế rập khuôn", TS Quảng nêu rõ.

Ranh giới cân bằng cho một đô thị văn minh

Ở góc độ kinh tế, TS. Võ Trí Thành, Thành viên Hội đồng Tư vấn Chính sách tài chính - tiền tệ quốc gia, chỉ ra rằng vỉa hè mang tính chất của một "hàng hóa công cộng" vô cùng đặc thù. Một mặt, tính công cộng yêu cầu vỉa hè phải phục vụ lợi ích chung, bảo đảm quyền đi bộ cho mọi người. Mặt khác, không gian này lại gắn chặt với hoạt động kinh tế, kế sinh nhai và phản chiếu đời sống văn hóa. Do đó, việc quản lý vừa phải mang lại hiệu quả kinh tế, chiều sâu văn hóa, vừa bảo đảm quyền lợi các bên là một bài toán rất dễ dẫn đến sự va đập lợi ích.

Theo TS. Thành, các khung pháp lý cần phải được xây dựng minh bạch nhưng đầy linh hoạt về cả không gian lẫn thời gian để phù hợp với thực địa của từng tuyến phố. Đồng thời, quá trình hoạch định chính sách phải biết lắng nghe tiếng nói đa chiều từ các chuyên gia, doanh nghiệp, đặc biệt là những hộ dân chịu tác động trực tiếp.

Như vậy ranh giới quan trọng để Hà Nội không đánh mất bản sắc phố phường và quyền lợi của người dân chính là phải ưu tiên là không gian công cộng dành cho người đi bộ. Hà Nội có một đặc trưng rất riêng: bản sắc phố phường không nằm ở các công trình hoành tráng, mà nằm trong nhịp sống vỉa hè như quán trà đá, gánh hàng rong, sự tương tác giữa cư dân với phố. Ảnh: Hà Minh.

Chuyên gia cho rằng, Hà Nội cần giữ một số nguyên tắc: (i) Bảo đảm lối đi liên tục, an toàn cho người đi bộ; (ii) Không biến vỉa hè thành tài sản kinh doanh độc quyền; (iii) Giữ được tính đa dạng và đời sống đường phố tự nhiên; (iv) Quản lý bằng quy hoạch, thiết kế đô thị/ Không đánh đổi bản sắc phố phường lấy mô hình kinh doanh đồng loạt...

Một đô thị văn minh không nhất thiết là đô thị "không hàng quán vỉa hè", mà là một đô thị biết tổ chức trật tự, duy trì được sự cân bằng tinh tế giữa sinh kế người dân, văn hóa đường phố và quyền tiếp cận không gian công cộng. Việc giữ vững ranh giới này chính là chìa khóa để Hà Nội tận dụng hiệu quả kinh tế vỉa hè mà vẫn bảo vệ được diện mạo văn minh của Thủ đô ngàn năm văn hiến.