'Túi khôn' của quốc gia - vai trò mới được đặt ra cho đại học

Sinh viên trường Đại học Công nghệ, Đại học Quốc gia Hà Nội. Ảnh: VNU-UET.

Phát biểu tại lễ kỷ niệm 120 năm Ngày truyền thống Đại học Quốc gia Hà Nội, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đưa ra thông điệp: Đại học Quốc gia Hà Nội phải vươn lên thành một đại học tinh hoa hiện đại, đa ngành, đa lĩnh vực, vận hành theo mô hình đại học đổi mới sáng tạo và có năng lực dẫn dắt quốc gia.

Cùng với đó, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cũng gợi mở Đại học Quốc gia Hà Nội phải trở thành trung tâm kết nối tri thức với phát triển, gắn chặt hơn nữa nhà trường với Nhà nước, doanh nghiệp, địa phương và xã hội.

Trong đó, Đại học Quốc gia Hà Nội phải trở thành “túi khôn” để Nhà nước tìm đến khi cần luận cứ khoa học cho những quyết sách chiến lược; là địa chỉ doanh nghiệp tìm đến để cùng phát triển công nghệ, nhân lực và mô hình kinh doanh mới; là nơi xã hội tìm thấy niềm tin vào sức mạnh của tri thức, khoa học và giáo dục Việt Nam.

Trường đại học sẽ không chỉ là nơi cấp bằng

Trao đổi với Tri Thức - Znews, đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Việt Nga, nhận định bài phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm không chỉ là một thông điệp mang tính biểu tượng đối với một cơ sở giáo dục đại học hàng đầu của đất nước. Đây có thể xem như một định hướng chiến lược cho giáo dục đại học Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới.

"Đó là giai đoạn mà tri thức, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đang trở thành yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia", bà Nga nói.

Theo đại biểu Quốc hội, trong mô hình phát triển truyền thống, đại học thường được nhìn nhận chủ yếu là nơi đào tạo nguồn nhân lực. Nhưng trong nền kinh tế tri thức hiện nay, đại học phải trở thành trung tâm của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, nơi kết nối tri thức với thực tiễn phát triển.

Điều quan trọng nhất của mô hình liên kết giữa nhà trường - Nhà nước - doanh nghiệp - địa phương, xã hội là tạo ra một vòng tuần hoàn tri thức.

Doanh nghiệp và địa phương đặt ra những bài toán thực tiễn; đại học nghiên cứu, tìm giải pháp; Nhà nước tạo cơ chế hỗ trợ và đặt hàng chiến lược; sau đó kết quả nghiên cứu lại quay trở lại phục vụ phát triển kinh tế - xã hội.

Khi vòng tuần hoàn đó vận hành hiệu quả, đại học sẽ không còn đứng ngoài đời sống mà trở thành một động lực trực tiếp của phát triển.

Thực tế hiện nay cho thấy nhiều trường đại học vẫn còn khoảng cách khá xa với nhu cầu thực tiễn. Chương trình đào tạo có nơi chưa theo kịp biến động của thị trường lao động; nghiên cứu khoa học chưa gắn chặt với nhu cầu sản xuất, quản trị hay phát triển địa phương.

Vì vậy, liên kết không thể chỉ dừng ở những biên bản hợp tác hình thức, mà phải trở thành sự gắn kết thực chất về lợi ích, trách nhiệm và mục tiêu phát triển.

Theo bà Nga, để triển khai hiệu quả mô hình này, chúng ta cần làm đồng thời nhiều việc. Trước hết, Nhà nước cần có cơ chế đặt hàng nghiên cứu cụ thể đối với các trường đại học, nhất là trong các lĩnh vực chiến lược. Thay vì để nghiên cứu phát triển tự phát, cần xác định rõ những bài toán lớn quốc gia đang cần giải quyết để huy động trí tuệ của đại học tham gia.

Thứ hai, doanh nghiệp phải thực sự trở thành “đồng chủ thể” của quá trình đào tạo và nghiên cứu. Doanh nghiệp không chỉ tiếp nhận sinh viên sau đào tạo mà cần tham gia từ khâu xây dựng chương trình, tài trợ nghiên cứu, phát triển phòng thí nghiệm đến thương mại hóa sản phẩm khoa học.

Thứ ba, các địa phương cũng cần chủ động đặt hàng đại học giải quyết các vấn đề phát triển đặc thù của mình, từ quy hoạch đô thị, chuyển đổi số, bảo tồn văn hóa cho tới phát triển kinh tế xanh.

"Khi gắn chặt với đời sống phát triển của đất nước như vậy, trường đại học sẽ không chỉ là nơi cấp bằng, mà sẽ thực sự trở thành nơi tạo ra tri thức, công nghệ, chính sách và các giải pháp phát triển cho tương lai quốc gia", bà Nga nói.

Sinh viên Đại học Quốc gia Hà Nội. Ảnh: VNU.

Để đại học trở thành “túi khôn”

Theo đại biểu Quốc hội, điểm đáng chú ý trong phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước là cách nhìn mới về vai trò của đại học. Theo đó, đại học không còn chỉ là nơi đào tạo nhân lực theo nghĩa truyền thống, mà phải trở thành trung tâm sản sinh tri thức mới, công nghệ mới, ý tưởng mới và các luận cứ khoa học cho hoạch định chính sách quốc gia.

Khi nhấn mạnh yêu cầu xây dựng Đại học Quốc gia Hà Nội thành “trung tâm đổi mới sáng tạo hàng đầu”, “nơi hội tụ trí tuệ quốc gia” và là “túi khôn” của đất nước, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đã đặt ra một yêu cầu rất cao nhưng cũng rất đúng với xu thế phát triển của thế giới hiện đại.

Trong bối cảnh thế giới đang chuyển động rất nhanh dưới tác động của khoa học công nghệ, trí tuệ nhân tạo, chuyển đổi số và cạnh tranh địa chính trị ngày càng phức tạp, một quốc gia muốn phát triển nhanh và bền vững thì các quyết sách lớn không thể chỉ dựa vào kinh nghiệm quản lý hay phản ứng tình huống, mà phải dựa trên các luận cứ khoa học, dữ liệu và dự báo chiến lược.

Thực tế cho thấy ở nhiều quốc gia phát triển, những đại học lớn không chỉ đóng vai trò đào tạo mà còn là “bộ não chiến lược” của quốc gia. Họ không chỉ đào tạo nhân lực mà còn tham gia trực tiếp vào quá trình hoạch định chính sách công, dự báo xu hướng phát triển và đề xuất giải pháp cho các vấn đề lớn của đất nước.

Vì vậy, thông điệp của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước không chỉ là kỳ vọng đối với riêng Đại học Quốc gia Hà Nội, mà còn là yêu cầu đổi mới căn bản tư duy phát triển giáo dục đại học Việt Nam.

Tuy nhiên, để thực hiện được sự chuyển đổi này, bà Nga cho rằng đại học Việt Nam hiện nay vẫn còn thiếu một số điều rất căn bản.

Trước hết là thiếu cơ chế tự chủ thực chất và môi trường học thuật đủ mạnh. Một đại học muốn tạo ra tri thức mới thì phải có quyền tự chủ cao về học thuật, tổ chức bộ máy, tài chính và nhân sự. Nếu vẫn vận hành nặng về tư duy hành chính, thiếu linh hoạt thì rất khó hình thành những trung tâm nghiên cứu đẳng cấp cao.

Thứ hai, chúng ta còn thiếu những nhóm nghiên cứu mạnh mang tính dẫn dắt quốc gia. Nghiên cứu khoa học ở nhiều nơi vẫn còn phân tán, manh mún, chưa hình thành được các “hệ sinh thái nghiên cứu” có chiều sâu và sức cạnh tranh quốc tế.

Trong khi đó, những lĩnh vực chiến lược như AI, bán dẫn, công nghệ sinh học, dữ liệu lớn hay năng lượng mới lại đòi hỏi đầu tư rất lớn và tầm nhìn dài hạn.

Một vấn đề nữa là mối liên kết giữa nghiên cứu đại học với nhu cầu phát triển đất nước còn chưa chặt chẽ. Không ít đề tài nghiên cứu vẫn thiên về hoàn thành thủ tục học thuật hơn là giải quyết những bài toán thực tiễn của quốc gia, địa phương hay doanh nghiệp.

Đại biểu Quốc hội cho rằng thời gian tới, Việt Nam cần có sự thay đổi mạnh mẽ về tư duy phát triển giáo dục đại học. Nhà nước cần coi đầu tư cho đại học nghiên cứu là đầu tư cho năng lực cạnh tranh quốc gia. Đồng thời phải có cơ chế đặt hàng nghiên cứu chiến lược từ Chính phủ, địa phương và doanh nghiệp đối với các trường đại học lớn.

"Khi đại học được tham gia trực tiếp vào giải quyết các bài toán phát triển, họ mới thực sự trở thành nơi sản sinh tri thức mới và cung cấp luận cứ khoa học cho hoạch định chính sách", bà Nga nhận định.