Chỉ trong vài năm, sầu riêng từ một loại cây trồng đặc sản đã trở thành ngành hàng tỷ USD của Việt Nam. Diện tích tăng nóng, giá trị xuất khẩu bùng nổ, hàng loạt địa phương đổ xô mở rộng vùng trồng.
Thế nhưng, khi những container bị trả về vì dư lượng cadimi vượt ngưỡng đang đặt ra một câu hỏi lớn: liệu ngành sầu riêng Việt Nam đang phát triển quá nhanh so với năng lực kiểm soát chất lượng?
Đằng sau câu chuyện cadimi không chỉ là vài lô hàng vi phạm tiêu chuẩn kỹ thuật. Đó còn là dấu hiệu cho thấy những khoảng trống trong quản lý đất đai, quy trình canh tác, kiểm soát vật tư nông nghiệp và cách tổ chức chuỗi sản xuất của một ngành hàng đang tăng trưởng nóng trong nông nghiệp Việt Nam.
Sầu riêng đối mặt nhiều sức ép từ các tiêu chuẩn kỹ thuật khắt khe của thị trường nhập khẩu.
Không chỉ là chuyện của những lô hàng bị trả về
Theo GS.TS Trần Văn Hâu, nguyên giảng viên cao cấp Đại học Cần Thơ, chuyên gia hàng đầu về cây sầu riêng, tốc độ phát triển của ngành sầu riêng Việt Nam đang ở mức cao nếu so với khu vực.
Ông cho biết diện tích sầu riêng hiện đã tiến sát mốc 200.000ha, với tốc độ tăng trưởng bình quân khoảng 15 - 20% mỗi năm. Chỉ khoảng 10 năm trước, diện tích loại cây này mới ở quy mô vài chục nghìn hecta.
Sự bùng nổ của thị trường Trung Quốc đã tạo động lực mạnh mẽ cho người dân chuyển đổi cây trồng. Tuy nhiên, tốc độ mở rộng quá nhanh cũng khiến nhiều vùng sản xuất chưa kịp xây dựng quy trình canh tác bài bản, đặc biệt trong kiểm soát đầu vào và quản lý đất.
Thời gian gần đây, nhiều doanh nghiệp xuất khẩu sầu riêng rơi vào cảnh ùn ứ vì quá tải kiểm nghiệm. Một số lô hàng bị phía nhập khẩu cảnh báo do dư lượng cadimi vượt ngưỡng cho phép. Giá sầu riêng tại các vùng trồng giảm sâu.
Theo GS.TS Trần Văn Hâu, cần nhìn nhận khách quan rằng giá sầu riêng giảm hiện nay không hoàn toàn do cadimi, bởi thị trường đang bước vào chính vụ thu hoạch và cạnh tranh với Thái Lan rất lớn. Tuy nhiên, việc phát hiện cadimi trong nhiều lô hàng rõ ràng đã tạo thêm áp lực cho xuất khẩu.
Biểu đồ tăng trưởng diện tích, sản lượng và kim ngạch xuất khẩu sầu riêng (2021-2025).
Điều đáng nói là cadimi không xuất hiện một cách ngẫu nhiên. Theo GS.TS Trần Văn Hâu, nguyên nhân nhiễm cadimi không thể nhìn đơn giản theo hướng “vùng nào bón nhiều phân thì vùng đó nhiễm”. Vấn đề nằm ở sự cộng hưởng giữa kỹ thuật canh tác, đặc tính đất và quá trình tích tụ kéo dài nhiều năm.
Ông cho biết trong quy trình xử lý ra hoa sầu riêng, nông dân thường sử dụng lượng phân lân rất lớn để kích thích hình thành mầm hoa. Đây là kỹ thuật phổ biến ở hầu hết vùng trồng sầu riêng hiện nay, từ miền Tây, miền Đông Nam Bộ đến Tây Nguyên.
Tuy nhiên, yếu tố đáng lo nằm ở đặc tính đất. Theo GS.TS Trần Văn Hâu, cadimi dễ hòa tan hơn trong môi trường có pH thấp. Vì vậy, những vùng đất phèn như Đồng Tháp Mười hay Tứ giác Long Xuyên có nguy cơ cao hơn do kim loại nặng dễ được cây hấp thu.
Không chỉ vậy, nhiều nhà vườn hiện vẫn ưu tiên sử dụng lân đơn trong xử lý ra hoa vì lo ngại các loại phân chứa đạm sẽ kích thích cây ra đọt non. Trong khi đó, lân đơn có hàm lượng lân dễ tiêu khá thấp, chỉ khoảng 10%, nên nông dân phải sử dụng khối lượng lớn, khoảng 5–7 kg, mới đạt hiệu quả mong muốn. Theo các chuyên gia, đây có thể là một trong những nguyên nhân khiến cadimi tích tụ dần trong đất qua thời gian.
“ Người dân hiện nay vẫn quen sử dụng lân đơn với lượng lớn trong xử lý ra hoa. Trong khi đó, nếu chuyển sang các loại phân có hàm lượng lân dễ tiêu cao như MAP hoặc DAP thì lượng sử dụng có thể giảm rất nhiều mà hiệu quả vẫn tương đương. Đây là vấn đề kỹ thuật cần thay đổi để giảm nguy cơ tồn dư cadimi trong đất ”, GS.TS Trần Văn Hâu phân tích.
Cadimi được xem là hồi chuông cảnh báo cho sự phát triển nóng của ngành sầu riêng Việt Nam trong những năm gần đây.
Theo ông, việc cải tạo đất là giải pháp bắt buộc nhưng không thể thực hiện trong thời gian ngắn. Với những vùng đất phèn lâu năm ở Đồng bằng sông Cửu Long, quá trình tăng pH đất cần nhiều thời gian và đòi hỏi sự thay đổi trong nhận thức canh tác của người dân.
TS Nguyễn Đăng Nghĩa, nguyên Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu đất, phân bón và môi trường phía Nam, cho rằng vấn đề bắt nguồn từ cả quá trình canh tác kéo dài nhiều năm, trong đó nổi bật là việc lạm dụng phân bón chứa hàm lượng kim loại nặng cao.
“ Nguyên nhân cốt lõi là việc sử dụng phân DAP nhập khẩu có hàm lượng cadimi lớn trong thời gian dài. Ngoài ra, việc lạm dụng phân lân và một số loại thuốc bảo vệ thực vật cũng góp phần làm tích tụ cadimi trong đất. Khi đất đã nhiễm thì rất khó xử lý trong thời gian ngắn ”, TS Nguyễn Đăng Nghĩa nói.
Theo các chuyên gia, cadimi tồn tại tự nhiên trong một số loại quặng lân. Khi nông dân sử dụng lượng lớn phân lân trong nhiều năm, đặc biệt ở vùng đất có pH thấp, cadimi sẽ dễ hòa tan và được cây hấp thụ mạnh hơn.
Nói cách khác, cadimi không chỉ là câu chuyện của phân bón mà còn liên quan đến cấu trúc đất, nguồn nước, độ mặn và lịch sử canh tác kéo dài nhiều năm.
TS Nguyễn Đăng Nghĩa cho rằng tại ĐBSCL, tình trạng xâm nhập mặn cuối mùa khô cũng có thể khiến cadimi trong đất bị “đẩy” ra mạnh hơn, làm tăng khả năng cây hấp thu kim loại nặng. Theo ông, đáng lo hơn là cách ứng phó hiện nay vẫn mang tính ngắn hạn và thiếu liên kết.
Xử lý cadimi như thế nào?
Ông Nguyễn Phước Thiện, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Đồng Tháp, cho biết khi phía nhập khẩu phát hiện cadimi vượt ngưỡng, toàn bộ container sẽ bị ảnh hưởng dù chỉ một phần nhỏ sản phẩm vi phạm.
Điều này khiến việc truy xuất nguồn gốc trở nên khó khăn và tạo áp lực rất lớn lên cả doanh nghiệp lẫn nông dân.
“ Hiện nay doanh nghiệp thường gom hàng từ nhiều vùng trồng khác nhau vào cùng một container. Nếu phát hiện dư lượng cadimi vượt chuẩn thì toàn bộ lô hàng bị ảnh hưởng. Vì vậy, cần có cơ chế quản lý mã số riêng theo từng vùng trồng hoặc từng khu vực đóng gói để truy xuất chính xác nơi vi phạm ”, ông Nguyễn Phước Thiện đề xuất.
Sự tăng trưởng quá nhanh của diện tích sầu riêng đang đặt ra bài toán lớn về kiểm soát chất lượng và phát triển bền vững.
Theo lãnh đạo tỉnh Đồng Tháp, địa phương đang triển khai khoanh vùng các khu vực có nguy cơ cadimi cao để phục vụ cải tạo đất lâu dài. Đồng thời, tỉnh cũng nghiên cứu mô hình xây dựng trung tâm phân tích đất định kỳ theo hướng “phác đồ cải tạo đất”, tức người dân gửi mẫu đất để được tư vấn giải pháp phù hợp cho từng loại cây trồng.
Trong khi đó, TS Nguyễn Đăng Nghĩa thẳng thắn nhìn nhận ngành sầu riêng đang tồn tại “bệnh đối phó”. Theo ông, cảnh báo về cadimi thực tế đã xuất hiện từ năm ngoái, nhiều cuộc hội thảo cũng được tổ chức nhưng việc triển khai sau đó lại thiếu quyết liệt. Một số đơn vị vẫn có tâm lý “chạy chọt”, tìm cách lách tiêu chuẩn thay vì xây dựng quy trình sản xuất nghiêm túc và bền vững.
Ông cho rằng nếu các hiệp hội ngành hàng đủ mạnh, áp dụng cơ chế kiểm soát chặt từ khâu thu mua thì tình trạng sản xuất thiếu đồng bộ sẽ giảm đáng kể.
thay-hau.jpgGS.TS Trần Văn Hâu
Theo GS.TS Trần Văn Hâu, cadimi khi đã tồn tại trong đất thì rất khó loại bỏ hoàn toàn. Giải pháp hiện nay chủ yếu là giảm khả năng cây hấp thu thông qua nâng pH đất, bổ sung phân hữu cơ hoặc than sinh học (biochar) để cố định cadimi trong đất. Tuy nhiên, đây là quá trình kéo dài nhiều năm.
“ Cadimi trong đất không thể xử lý một sớm một chiều. Chỉ riêng việc nâng pH đất lên mức ổn định cũng có thể mất vài năm. Vì vậy, muốn giải quyết tận gốc thì phải thay đổi từ quy trình canh tác, kiểm soát vật tư đầu vào cho tới cải tạo đất lâu dài ”, GS.TS Trần Văn Hâu nhấn mạnh.
Trả lời phóng viên Báo Điện tử VTC News về giải pháp lâu dài để xử lý vấn đề cadimi trong hội thảo mới đây tại TP.HCM, ông Võ Văn Hưng, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cho biết Bộ đang định hướng các giải pháp mang tính khoa học và bền vững hơn.
Trong đó, trọng tâm là nghiên cứu cải tạo đất, thay đổi biện pháp canh tác, kiểm soát vật tư đầu vào, xây dựng vùng nguyên liệu đạt chuẩn và đẩy mạnh truy xuất nguồn gốc bằng chuyển đổi số.
Áp lực từ thị trường xuất khẩu đang buộc ngành sầu riêng phải thay đổi tư duy sản xuất theo hướng minh bạch và truy xuất nguồn gốc rõ ràng.
Bộ cũng khuyến cáo các địa phương xem xét luân canh hoặc chuyển đổi cây trồng ở những vùng có nguy cơ nhiễm cadimi cao. Trước mắt, doanh nghiệp được khuyến nghị linh hoạt chuyển hướng xuất khẩu sang những thị trường có yêu cầu kỹ thuật phù hợp hơn để giảm áp lực tồn hàng.
Cadimi đang cho thấy mặt trái của sự phát triển quá nhanh khi tốc độ mở rộng diện tích vượt trước năng lực quản lý chất lượng.
Từ câu chuyện vài lô hàng bị cảnh báo, vấn đề hiện đã mở rộng thành bài toán về đất đai, vật tư nông nghiệp, kiểm soát vùng trồng và tổ chức chuỗi sản xuất.
Nếu cadimi chỉ được xem như một “sự cố kỹ thuật”, ngành sầu riêng có thể tiếp tục rơi vào vòng lặp đối phó. Nhưng nếu coi đây là hồi chuông cảnh báo để tái cấu trúc toàn bộ quy trình sản xuất, Việt Nam mới có cơ hội xây dựng được thương hiệu sầu riêng bền vững trên thị trường quốc tế.