Bang Mỹ đầu tiên để AI gia hạn thuốc tâm thần: Giải pháp cho 500.000 người hay canh bạc y tế nguy hiểm?

Một bang tại Mỹ đang thử nghiệm cho phép chatbot AI tham gia gia hạn thuốc điều trị tâm thần mà không cần bác sĩ trực tiếp xử lý trong mọi trường hợp. Động thái được xem là táo bạo này lập tức tạo ra tranh cãi lớn trong giới y khoa: liệu trí tuệ nhân tạo đang giúp mở rộng chăm sóc sức khỏe tâm thần, hay chỉ biến việc điều trị thành một quy trình tự động đầy rủi ro?

Utah trao quyền cho chatbot AI gia hạn thuốc tâm thần

Bang Utah vừa công bố chương trình thí điểm kéo dài một năm cho phép chatbot AI của Legion Health tham gia gia hạn một số đơn thuốc điều trị tâm thần trong các trường hợp nhất định. Đây mới là lần thứ hai tại Utah và cũng là một trong những trường hợp hiếm hoi tại Mỹ, AI được trao quyền lâm sàng theo cách này.

Startup Legion Health có trụ sở tại San Francisco hiện cung cấp dịch vụ đăng ký với giá 19 USD mỗi tháng, hứa hẹn mang đến trải nghiệm “gia hạn đơn thuốc nhanh chóng, đơn giản”. Chương trình dự kiến triển khai từ khoảng tháng 4, dù hiện tại công ty mới mở danh sách chờ.

Tuy nhiên, phạm vi hoạt động của chatbot được giới hạn khá chặt chẽ. Theo thỏa thuận với Văn phòng Chính sách Trí tuệ Nhân tạo của Utah, hệ thống chỉ được phép gia hạn 15 loại thuốc điều trị duy trì có rủi ro thấp đã được bác sĩ kê trước đó. Danh sách này bao gồm các thuốc phổ biến điều trị lo âu và trầm cảm như Prozac, Zoloft, Wellbutrin, mirtazapine hay hydroxyzine.

AI không được kê đơn thuốc mới, không xử lý thuốc cần theo dõi lâm sàng nghiêm ngặt hoặc yêu cầu xét nghiệm máu thường xuyên. Các chất gây nghiện cũng bị cấm hoàn toàn, khiến nhiều thuốc điều trị ADHD bị loại khỏi chương trình.

Những nhóm thuốc phức tạp hơn như benzodiazepine điều trị lo âu, thuốc chống loạn thần cho tâm thần phân liệt hay lithium. Đây là loại thuốc được xem là “tiêu chuẩn vàng” cho rối loạn lưỡng cực cũng nằm ngoài phạm vi xử lý của AI.

Utah (Mỹ) công bố chương trình thử nghiệm cho chatbot AI gia hạn thuốc tại nhà

Không chỉ giới hạn về thuốc, bệnh nhân tham gia cũng phải đáp ứng nhiều điều kiện nghiêm ngặt. Họ phải được đánh giá là ổn định, không thay đổi thuốc hoặc liều gần đây, không nhập viện tâm thần trong vòng một năm qua và vẫn phải tái khám với bác sĩ sau mỗi 10 lần gia hạn hoặc sau 6 tháng. Để sử dụng hệ thống, bệnh nhân cần đăng ký, xác minh danh tính và chứng minh đang có đơn thuốc hợp lệ bằng ảnh nhãn thuốc hoặc lọ thuốc.

Sau đó, chatbot sẽ hỏi về triệu chứng, tác dụng phụ, hiệu quả điều trị cũng như các dấu hiệu cảnh báo như ý nghĩ tự tử, tự gây thương tích hoặc phản ứng nghiêm trọng. Nếu phát hiện bất kỳ dấu hiệu nào vượt khỏi tiêu chí “rủi ro thấp”, trường hợp sẽ được chuyển sang bác sĩ con người xem xét trước khi cấp lại thuốc. Cả bệnh nhân lẫn dược sĩ cũng có quyền yêu cầu đánh giá lại bởi nhân viên y tế thật.

Giới chức Utah cho rằng mô hình này có thể giúp giải quyết cuộc khủng hoảng thiếu hụt dịch vụ sức khỏe tâm thần tại bang, nơi khoảng 500.000 cư dân chưa được tiếp cận chăm sóc phù hợp. Theo họ, việc tự động hóa các quy trình đơn giản như gia hạn thuốc sẽ giúp bác sĩ tập trung nhiều hơn vào các ca bệnh phức tạp và nguy cơ cao.

Đồng sáng lập kiêm CEO Legion, Yash Patel, thậm chí mô tả đây là bước khởi đầu cho một thay đổi lớn hơn nhiều so với việc chỉ cấp lại thuốc. Công ty cũng công khai tham vọng mở rộng dịch vụ trên toàn nước Mỹ vào năm 2026. Theo Legion, chương trình hiện hoạt động dưới sự giám sát nghiêm ngặt. 1.250 yêu cầu đầu tiên sẽ được bác sĩ xem xét kỹ lưỡng và sau đó khoảng 5 - 10% số yêu cầu tiếp theo vẫn tiếp tục được lấy mẫu để kiểm tra định kỳ. Công ty cũng phải gửi báo cáo chi tiết hàng tháng cho cơ quan quản lý của bang.

Giới bác sĩ lo AI biến điều trị tâm thần thành “dây chuyền tự động”

Dù được quảng bá như một giải pháp mở rộng khả năng tiếp cận y tế, nhiều bác sĩ tâm thần tại Mỹ lại đặt câu hỏi về giá trị thực sự của mô hình này. Brent Kious, bác sĩ tâm thần và giáo sư tại Trường Y Đại học Utah, cho rằng lợi ích của hệ thống kê đơn dựa trên AI đang bị phóng đại. Theo ông, nhóm bệnh nhân mục tiêu vốn đã nằm trong kế hoạch điều trị ổn định với bác sĩ từ trước. Do đó, rất khó nói AI sẽ giúp những người thiếu chăm sóc y tế nhất tiếp cận điều trị dễ dàng hơn.

Kious cũng lo ngại tự động hóa có thể làm trầm trọng thêm tình trạng “điều trị quá mức” trong tâm thần học, khi bệnh nhân tiếp tục dùng thuốc lâu hơn mức cần thiết thay vì được đánh giá để giảm liều hoặc ngừng thuốc đúng lúc. Quan điểm này được chia sẻ bởi John Torous, giám đốc tâm thần học kỹ thuật số tại Trung tâm Y tế Beth Israel Deaconess và giáo sư của Harvard Medical School.

Nhiều nguy cơ tiềm ẩn từ việc cho chatbot AI kê đơn thuốc

Theo Torous, điều trị tâm thần không đơn giản là kiểm tra triệu chứng hay tương tác thuốc. Nhiều bệnh nhân cần được theo dõi liên tục, điều chỉnh kế hoạch điều trị theo bối cảnh sống, hành vi và những yếu tố tâm lý rất cá nhân. Ông đặt câu hỏi liệu AI hiện nay có thực sự hiểu được những yếu tố phức tạp đó hay không.

Một trong những lo ngại lớn nhất là tính minh bạch. Các chuyên gia cho rằng công chúng gần như không biết chatbot đánh giá bệnh nhân theo cơ chế nào, xử lý các tình huống nhạy cảm ra sao và dữ liệu được sử dụng như thế nào. Kious nhận định hiện nay các hệ thống này “giống như phép thuật”, đồng thời cho rằng cần nhiều nghiên cứu khoa học và thử nghiệm nghiêm ngặt hơn trước khi đưa vào sử dụng rộng rãi.

Ngoài nguy cơ đánh giá sai tình trạng bệnh, chatbot còn có thể bỏ sót những tín hiệu tinh tế mà bác sĩ thường nhận ra trong quá trình khám trực tiếp. Theo Kious, bác sĩ không chỉ nghe bệnh nhân nói gì mà còn quan sát cách họ thể hiện cảm xúc, hành vi và cả những điều họ cố tình né tránh. Ông cũng cảnh báo bệnh nhân có thể dễ dàng “điều chỉnh câu trả lời” để đạt được kết quả mong muốn từ chatbot.

Họ có thể thử nhiều cách phản hồi cho đến khi hệ thống chấp nhận cấp lại thuốc. Những lo ngại này càng tăng lên sau bê bối liên quan đến một chương trình AI khác tại Utah. Trước Legion, bang này từng thử nghiệm hệ thống chăm sóc sức khỏe ban đầu của Doctronic vào cuối năm ngoái.

Chỉ vài tuần sau khi vận hành, các nhà nghiên cứu bảo mật đã tìm cách khiến chatbot này lan truyền thuyết âm mưu vaccine, tạo hướng dẫn nấu ma túy đá và thậm chí tăng gấp ba liều opioid giảm đau cho bệnh nhân. Dù Utah khẳng định chương trình của Legion được thiết kế an toàn hơn và có nhiều giới hạn chặt chẽ hơn, vụ việc trước đó vẫn khiến giới chuyên môn dè dặt với việc trao thêm quyền cho AI trong y tế tâm thần.

Về phía Legion, công ty khẳng định rủi ro tồn tại trong mọi mô hình khám chữa bệnh từ xa, kể cả khi do con người vận hành hoàn toàn. Đồng sáng lập Arthur MacWaters cho biết hệ thống không dựa vào một câu trả lời đơn lẻ để cấp thuốc và luôn có cơ chế chuyển tiếp sang bác sĩ nếu phát hiện dấu hiệu bất thường. Tuy nhiên, với nhiều bác sĩ tâm thần, câu hỏi cốt lõi vẫn chưa có lời giải: AI thực sự đang giải quyết vấn đề gì?

Theo Kious, trên thực tế, nhiều bác sĩ tâm thần vẫn sẵn sàng gia hạn thuốc miễn phí cho bệnh nhân quen thuộc mà không cần tái khám, miễn là không xuất hiện dấu hiệu nguy hiểm. Trớ trêu là chính những trường hợp phức tạp và rủi ro cao, nơi bác sĩ thực sự cần thiết, lại nằm ngoài khả năng xử lý của chatbot. Torous cho biết nếu bệnh nhân đã tìm được phác đồ điều trị phù hợp với bác sĩ của mình, lựa chọn an toàn nhất lúc này vẫn là tiếp tục điều trị với con người thay vì giao sức khỏe tâm thần cho một chatbot AI còn gây nhiều tranh cãi.

*Nguồn bài viết: The Verge

Lại Dịu