Từ di sản đến đương đại: Lê Hữu Hiếu và dấu ấn tại Venice Biennale

Việc Việt Nam lần đầu có gian Triển lãm Quốc gia tại Venice Art Biennale lần thứ 61 đánh dấu bước tiến quan trọng của mỹ thuật đương đại trong hành trình hội nhập. Trong bối cảnh đó, nghệ sĩ Lê Hữu Hiếu trở thành điểm nhấn khi mang tới triển lãm cá nhân "Tằm" – một dự án kết nối sâu sắc giữa di sản văn hóa và ngôn ngữ nghệ thuật đương đại.

Không gian trưng bày của Việt Nam đặt tại Ca' Faccanon, ngay trung tâm Venice, với chủ đề "Vietnam: Art in Global Flow". Đây không chỉ là nơi giới thiệu tác phẩm, mà còn là tuyên ngôn về bản sắc văn hóa trong dòng chảy toàn cầu. Sự hiện diện này cho thấy mỹ thuật Việt đang chuyển mình, từ phạm vi nội địa sang thế chủ động hội nhập, với tư duy và chiến lược rõ ràng hơn.

Trong tổng thể đó, Lê Hữu Hiếu đại diện cho thế hệ nghệ sĩ theo đuổi con đường kết nối truyền thống với đương đại. Hành trình sáng tác của anh là quá trình tích lũy dài hạn, dựa trên nghiên cứu sâu về lịch sử, di sản và chất liệu văn hóa Việt. Trước Venice Biennale 61, anh đã tham gia nhiều sự kiện quốc tế như Florence Biennale, Miami Art Fair Week và triển lãm tại Venice năm 2021. Năm 2025, anh được vinh danh là "Nghệ sĩ tiên phong trong hành trình di sản UNESCO".

Nghệ sĩ Lê Hữu Hiếu

Đáng chú ý, Lê Hữu Hiếu là nghệ sĩ Việt Nam duy nhất có triển lãm cá nhân tại kỳ Biennale này – một cột mốc không chỉ mang ý nghĩa cá nhân mà còn mở ra tiền lệ cho nghệ sĩ Việt tiếp cận các không gian nghệ thuật quốc tế một cách bài bản hơn.

Tại Venice, sắp đặt "Tằm" giữ vai trò trung tâm trong gian triển lãm Việt Nam. Tác phẩm được xây dựng như một không gian đa tầng, kết hợp giữa truyền thống, đời sống và triết lý văn hóa. Thay vì khai thác trực diện ký ức chiến tranh, nghệ sĩ lựa chọn tiếp cận đời sống thường nhật và các thực hành tín ngưỡng – những yếu tố bền bỉ nuôi dưỡng tinh thần dân tộc.

Không gian sắp đặt được tổ chức như một hành trình trải nghiệm, nơi người xem di chuyển qua các lớp biểu tượng: từ cụm tượng "thần bảo hộ", trận đồ bát quái, đến hình ảnh ngôi nhà trung tâm và bức sơn mài khổ lớn. Hệ thống 12 pho tượng đại diện cho ngũ hành và đời sống nông nghiệp, gợi mở cách nhìn nhân văn: lịch sử không chỉ thuộc về những anh hùng, mà được tạo nên từ những con người bình dị.

Biểu tượng trung tâm của tác phẩm là hình ảnh con tằm – ẩn dụ cho vòng đời con người: sinh ra, cống hiến và để lại giá trị trước khi rời đi. Đặc biệt, việc nghệ sĩ trực tiếp nuôi tằm trong không gian trưng bày biến "Tằm" thành một thực thể sống, nơi nghệ thuật không còn tĩnh tại mà trở thành dòng chảy của sự sống.

Tác phẩm còn gây ấn tượng bởi việc sử dụng các chất liệu truyền thống như gỗ mít, tơ tằm, sơn mài, vàng lá, vỏ trứng… cùng kỹ thuật hom đất cổ truyền, qua đó phản ánh chiều sâu văn hóa và triết lý cân bằng âm dương. Khép lại hành trình là bức sơn mài khổ lớn gợi nhắc biểu tượng nguồn cội, thể hiện vòng tuần hoàn sinh – diệt – tái sinh của vạn vật.

Nhà phê bình nghệ thuật Vittorio Sgarbi đánh giá "Tằm" tạo nên không gian vừa hiện thực vừa huyền ảo, nơi đời sống, tín ngưỡng và truyền thuyết hòa quyện. Theo ông, cách tiếp cận đời sống thay vì chiến tranh đã mang lại một góc nhìn sâu sắc và giàu tính nhân văn về văn hóa Việt Nam.

Chia sẻ về hành trình của mình, Lê Hữu Hiếu dùng từ "sống lại" để nói về cảm xúc khi góp mặt tại Venice Biennale. Đó là kết quả của gần một thập kỷ theo đuổi ý tưởng, vượt qua nhiều thách thức. Với anh, đây không chỉ là thành tựu cá nhân, mà còn là nỗ lực tìm lời giải cho bài toán đưa văn hóa Việt ra thế giới một cách thuyết phục.

Có thể nói, sự hiện diện của Lê Hữu Hiếu tại Venice Biennale 61 không chỉ là dấu mốc cá nhân, mà còn phản ánh bước chuyển của mỹ thuật đương đại Việt Nam. Thông qua "Tằm", nghệ thuật Việt cho thấy khả năng đối thoại với thế giới, nơi truyền thống và hiện đại cùng tồn tại, tạo nên những giá trị mới trong dòng chảy toàn cầu.

T.Lâm (T/h)