Thư viện kỳ lạ nhất Bắc Mỹ

Thư viện và Nhà hát Opera Haskell, tháng 4/2025. Ảnh: Justin Lane/EPA.

Có một tòa nhà rất đặc biệt ở Bắc Mỹ. Tại đây, người ta có thể bước qua một đường biên giới quốc tế để đọc sách, ngồi xem biểu diễn kịch trong một nhà hát opera sang trọng, nhưng mỗi nửa cơ thể lại ở hai quốc gia khác nhau.

Đó là tòa nhà Thư viện và Nhà hát Opera Haskell - một công trình nằm vắt ngang đường biên giới quốc tế giữa Mỹ và Canada. Một dải băng đen trên sàn thư viện tượng trưng cho ranh giới hai nước, không phải biểu tượng của chia cắt mà là bằng chứng cho tình hữu nghị của hai đồng minh thân cận.

Biên giới chạy xuyên qua thư viện

Thư viện và Nhà hát Opera Haskell khai trương năm 1904, trước khi có quy định cấm các công trình nằm trên đường biên giới. Toà nhà nằm ở phía nam tỉnh Quebec của Canada, và phía bắc bang Vermont của Mỹ.

Đây là món quà của nhà từ thiện người Canada Martha Stewart Haskell và con trai Horace dành cho người dân hai nước. Với nhân viên thư viện, nơi này không đơn giản là nơi lưu trữ sách.

“Ở một không gian như thế này, sách chỉ là thứ yếu. Đây thực sự là nơi cung cấp dịch vụ cho cộng đồng. Trẻ em có thể đến chơi trò chơi, học tiếng Pháp. Những người không có máy tính cũng có thể đến đây. Sách rất tốt, nhưng chúng tôi còn mang đến một không gian an toàn”, thủ thư trưởng Mélanie Aubé nói.

Một dải băng đen chạy ngang sàn Thư viện Haskell Free để đánh dấu biên giới giữa Mỹ và Canada. Ảnh: Simon Lacombe/Al Jazeera.

Tòa nhà còn có một nhà hát opera 500 chỗ ngồi với đèn chùm lộng lẫy và tấm màn sân khấu vẽ hình kênh đào lớn của Venice. Giống như thư viện bên dưới, một dải băng đen chạy qua nhà hát để đánh dấu đường biên giới quốc tế.

“Có những ghế mà khi ngồi, mỗi bên cơ thể của bạn ở một quốc gia khác nhau”, Peter Lépine, người làm tình nguyện tại thư viện từ hơn 15 năm trước, chia sẻ. Nhà hát thường tổ chức chiếu phim, đọc thơ và biểu diễn sân khấu cho cộng đồng địa phương.

Trong suốt thế kỷ đầu tồn tại, mô hình thư viện và nhà hát độc đáo này hoạt động khá suôn sẻ. Người dân hai thị trấn biên giới thường qua lại thư viện, mua sắm hay thăm bạn bè. Người Canada có thể rời đất nước, đi bộ trên vỉa hè mở cạnh thư viện để vào cửa chính nằm ở phía biên giới thuộc Mỹ mà không cần hộ chiếu.

Tình cảnh éo le

Mọi thứ thay đổi từ vụ khủng bố 11/9/2001, an ninh biên giới được thắt chặt. Lực lượng biên phòng bắt đầu yêu cầu giấy tờ tùy thân khi ra vào thư viện, nhưng tòa nhà vẫn tiếp tục hoạt động đúng như ý muốn của Haskell.

Tuy nhiên, trong những năm gần đây, giới chức Mỹ ngày càng lo ngại về đoạn biên giới nhỏ này. Năm 2018, một công dân Canada bị kết án 51 tháng tù tại Mỹ vì sử dụng thư viện để buôn lậu hơn 100 khẩu súng ngắn sang Canada trong ba lô.

Cơ quan chức năng viện dẫn thư viện cũng trở thành nơi gặp gỡ của những gia đình bị chia cắt bởi quy định liên quan đến thị thực. Nhiều người Iran bị cấm nhập cảnh Mỹ đã ôm người thân giữa những giá sách.

Tuy nhiên, ban quản lý khẳng định họ đã thắt chặt an ninh. Nhân viên thư viện cũng cảnh giác hơn. Họ cam kết thông báo cho các quan chức biên phòng ở cả hai phía về bất kỳ sự kiện đặc biệt hay chuyến thăm theo đoàn nào.

Thư viện và Nhà hát Opera Haskell trên bản đồ, nằm giữa đường biên giới giữa Mỹ và Canada. Ảnh: Guardian.

Đỉnh điểm đến đầu năm 2025, khi quan hệ Mỹ - Canada rơi vào khủng hoảng sâu sắc, thư viện này trở thành “nạn nhân”. Hồi tháng 3/2025, Mỹ thông báo sẽ cấm người Canada tự do đến thư viện, nhằm “chấm dứt sự lợi dụng của tội phạm và bảo vệ người Mỹ”, dù họ không đưa ra bằng chứng cụ thể.

Bắt đầu từ tháng 10/2025, tất cả người Canada muốn sử dụng lối vào chính của thư viện sẽ phải đến cửa khẩu gần đó, mang theo hộ chiếu và nhập cảnh vào Mỹ. Những người không sở hữu thẻ thư viện thậm chí bị cấm sử dụng vỉa hè để tiếp cận tòa nhà, mọi vi phạm đều đối mặt với nguy cơ bị truy tố hoặc trục xuất.

Sự giám sát chặt chẽ từ lực lượng tuần tra biên giới đang tạo nên những rào cản trớ trêu, đối lập hoàn toàn với tinh thần hữu nghị và tự do vốn là cốt lõi của công trình di sản này.