Lễ hội Đô thị Nước Mặn độc nhất vô nhị ở vùng duyên hải miền Trung

Từ nhiều 18-20/3 (tức 30 tháng Giêng tới mùng 2 tháng 2), dòng người tập trung về chùa Bà thôn An Hòa, xã Tuy Phước Bắc, tỉnh Gia Lai dự lễ hội Đô thị Nước Mặn. Theo UBND xã Tuy Phước Bắc, Chùa Bà từ lâu đã trở thành điểm tựa tâm linh thiêng liêng của người dân trong vùng. Từ cuối thế kỷ XVI, khi vùng đất Cảng thị Nước Mặn dần hình thành và phát triển, nơi đây đã trở thành không gian sinh hoạt tín ngưỡng gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần của cộng đồng cư dân.

Cứ cuối tháng Giêng đầu tháng 2, người dân khắp mọi tụ họp về Chùa Bà dự lễ hội. Chùa Bà (thôn An Hòa ngày nay) tọa lạc ở thương cảng Nước Mặn cách đây 400 năm. Nơi đây thờ Thiên hậu Thánh mẫu, theo truyền thuyết là người có công cứu vớt thuyền bè mắc cạn nơi vùng cảng thị thuở xưa.

Theo dòng chảy của lịch sử, cùng với sự hưng thịnh của Cảng thị Nước Mặn, một thương cảng sầm uất của xứ Đàng Trong xưa, Lễ hội Chùa Bà - Cảng thị Nước Mặn dần được hình thành và lưu truyền qua nhiều thế hệ. Vùng đất này từng là điểm giao thương quan trọng trên tuyến "Con đường tơ lụa trên biển", nơi gặp gỡ của thương nhân đến từ nhiều quốc gia, góp phần tạo nên một không gian giao lưu văn hóa đa dạng và giàu bản sắc.

Trong suốt 400 năm, theo biến động của lịch sử, lễ hội Đô thị Nước Mặn từng có thời gian bị gián đoạn. Song với tấm lòng của người dân cùng với sự hỗ trợ của chính quyền địa phương, khoảng 20 năm nay lễ hội đã được khôi phục và giữ gìn. Năm nay, UBND xã Tuy Phước Bắc cho biết, lễ hội được tổ chức với nhiều hoạt động sôi nổi, hấp dẫn và đậm đà bản sắc truyền thống.

Theo ông Lê Anh Duy, Phó Chủ tịch UBND xã Tuy Phước Bắc, lễ hội Đô thị Nước Mặn là một trong những lễ hội truyền thống có quy mô lớn ở tỉnh, với nhiều nghi lễ trang trọng gồm lễ tế Thiên hậu Thánh Mẫu, Thần Hoàng làng, Bà thai sanh (Bà Mụ)... diễn ra vào đêm 30 tháng Giêng Sau phần tế lễ chính là nghi thức nghinh thần, rước sắc.

Phần lễ được tổ chức theo nghi thức truyền thống với các nghi lễ trang trọng: Nghinh thần, rước sắc, rước biểu trưng Ngư - Tiều - Canh - Mục; Lễ Cầu an và Lễ Tế Bà — thể hiện lòng thành kính sâu sắc của Nhân dân đối với các bậc tiền nhân. Đoàn rước lễ đi qua các cung đường theo dấu đô thị Nước Mặn xưa. Đây cũng là phần được mong chờ nhất của lễ hội. Sau khi hoàn thành, đoàn rước lễ nghinh thần, rước sắc trở về Chùa Bà làm lễ.

Ngày nay, thương cảng Nước Mặn đã không còn, đô thị Nước Mặn xưa chỉ còn lưu dấu qua lễ hội Chùa Bà - Nước Mặn. Người dân để tưởng nhớ về các vị tiền hiền đã khai hoang lập đất này đã tìm về Chùa Bà trong dịp lễ. Bà Võ Thị Điệp (phường Quy Nhơn, tỉnh Gia Lai) nói, năm nào gia đình cũng về Chùa Bà dịp lễ này. "Tôi tới cầu duyên cho con cháu trong gia đình. Chùa Bà rất linh thiêng vì thế năm nào gia đình tôi cũng đi", bà Điệp nói.

Với những giá trị đặc sắc về lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng, Lễ hội Chùa Bà - Cảng thị Nước Mặn đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào năm 2022.

Để góp phần giữ gìn những giá trị tốt đẹp của lễ hội, ngày nay những gia đình sống ở khu vực này đều thắp đèn lồng, treo cờ 2 bên tuyến đường.

Sau phần lễ là phần hội với nhiều hoạt động, trò chơi dân gian như hô bài chòi phục vụ người dân và du khách. UBND xã Tuy Phước Bắc cho biết, Lễ hội Chùa Bà - Cảng thị Nước Mặn năm 2026 được tổ chức trong bối cảnh rất ý nghĩa khi nhiều địa phương trên cả nước đang sôi nổi tham gia các hoạt động hưởng ứng Năm Du lịch Quốc gia do tỉnh Gia Lai đăng cai tổ chức. Đây cũng là dịp để địa phương góp phần vào chuỗi các hoạt động văn hóa - du lịch chung của tỉnh, qua đó giới thiệu và quảng bá những giá trị lịch sử, văn hóa đặc sắc của vùng đất Tuy Phước Bắc nói riêng và tỉnh nhà nói chung đến với du khách trong và ngoài nước.

Anh Jens Boettcher hào hứng khi lần đầu tiên được tham gia trải nghiệm nét văn hóa truyền thống tại lễ hội Chùa Bà - Nước Mặn. Anh cho biết người dân rất nhiệt tình, lễ hội rất đặc sắc, đây là những điều anh cảm thấy rất thú vị khi mỗi dịp trở về quê hương của vợ anh là chị Phạm Hậu (xã Tuy Phước, tỉnh Gia Lai).