Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết, trên cơ sở tổng hợp báo cáo của các tỉnh, thành phố, sau hơn một năm triển khai Nghị định số 123/2024/NĐ-CP (có hiệu lực từ ngày 4/10/2024) của Chính phủ quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực đất đai, cả nước đã phát hiện và xử lý hơn 8.950 vụ vi phạm hành chính trong lĩnh vực đất đai, với tổng số tiền xử phạt gần 147 tỷ đồng.
Các hành vi vi phạm chủ yếu tập trung vào sử dụng đất sai mục đích, lấn đất, chiếm đất, không đăng ký đất đai, chậm đăng ký biến động đất đai và hủy hoại đất.
Cả nước ghi nhận gần 9.000 vụ vi phạm trong quản lý đất đai bị xử lý sau hơn một năm triển khai Nghị định 123.
Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, nghị định này đã góp phần quan trọng trong việc hoàn thiện khung pháp lý, tăng cường hiệu lực và hiệu quả quản lý nhà nước về đất đai. Tuy nhiên, quá trình thực hiện nghị định cũng bộc lộ nhiều khó khăn, vướng mắc từ thực tiễn.
Một trong những vấn đề nổi bật là việc xác định thời điểm vi phạm và thời điểm chấm dứt hành vi vi phạm. Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, điều này đặc biệt khó khăn đối với các vi phạm liên quan đến giao dịch dân sự về đất đai hoặc các trường hợp cung cấp thông tin sai lệch, từ đó ảnh hưởng đến việc áp dụng hình thức xử phạt.
Cùng với đó, việc xác định diện tích vi phạm và tình trạng ban đầu của đất trước khi xảy ra vi phạm cũng gặp nhiều trở ngại, nhất là đối với các trường hợp đã xảy ra từ nhiều năm trước. Nguyên nhân chủ yếu là do hồ sơ địa chính chưa đầy đủ, bản đồ qua các thời kỳ có nhiều biến động.
Đối với các vi phạm xảy ra trước ngày 15/10/1993, sau khi có hành vi vi phạm, người sử dụng đất đã chuyển nhượng trao tay cho người khác. Điều này dẫn đến khó khăn trong việc xác định đúng đối tượng vi phạm. Trong khi đó, việc xử lý đối với người đang sử dụng đất vi phạm lại khó khả thi, trở thành nguyên nhân dẫn đến nhiều vụ khiếu kiện kéo dài.
Nghị định 123 cũng chưa quy định và giải thích cụ thể một số khái niệm như “lấn đất”, “chiếm đất”, dẫn đến cách hiểu và áp dụng chưa thống nhất giữa các địa phương, tiềm ẩn nguy cơ áp dụng không đúng quy định pháp luật.
Một điểm vướng khác là biện pháp “buộc khôi phục tình trạng ban đầu của đất” được nêu trong nghị định nhưng lại không quy định rõ nội dung “buộc trả lại đất đã lấn, chiếm” như trước đây, khiến việc tổ chức thực hiện trên thực tế gặp nhiều khó khăn.
Mặc dù mức xử phạt tiền đối với hành vi lấn, chiếm đất được quy định khá cao, việc áp dụng lại phải căn cứ vào các quy định của Luật Đất đai 2024 về phân loại đất và quy hoạch sử dụng đất. Điều này dẫn đến nhiều trường hợp không rõ ràng, khó xác định chính xác hành vi vi phạm và mức xử phạt tương ứng.
Thực tế cho thấy biện pháp khôi phục lại tình trạng ban đầu của đất cũng gặp nhiều vướng mắc trong những trường hợp thửa đất đã biến động lớn, thay đổi kết cấu hoặc bề mặt từ nhiều năm trước, hoặc khi không xác định rõ nguồn gốc và loại đất do hồ sơ địa chính thiếu đầy đủ.
Ngoài ra, dữ liệu hồ sơ địa chính tại một số địa phương chưa đầy đủ và chưa đồng bộ; nhiều bản đồ chưa được nghiệm thu, phê duyệt, gây khó khăn trong việc xác định loại đất, nguồn gốc và hiện trạng sử dụng đất.
Do đó, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã đề xuất sửa đổi Nghị định 123 nhằm khắc phục bất cập trong xác định hành vi vi phạm, bổ sung biện pháp khắc phục, thẩm quyền xử phạt đất đai. Đây cũng là việc cần thiết nhằm hoàn thiện hành lang pháp lý, bảo đảm đồng bộ với các quy định mới của pháp luật cũng như phù hợp với mô hình tổ chức chính quyền địa phương hai cấp sau khi được sắp xếp...