Tuyển sinh lớp 10 vẫn là ‘kỳ thi kinh hoàng’

Học sinh Hà Nội tham dự kì thi tuyển sinh lớp 10 năm học 2025-2026. Ảnh: Đức Nguyễn.

Những hình ảnh phụ huynh xếp hàng xuyên đêm để nộp hồ sơ hay lo lắng tìm suất học cho con không còn xa lạ. Đằng sau những câu chuyện ấy là nhiều vấn đề tồn tại từ lâu: Thiếu trường lớp, phân luồng chưa hiệu quả và tâm lý xã hội vẫn coi con đường phổ thông, đại học là lựa chọn gần như duy nhất.

Ðiểm nghẽn quy hoạch trường lớp

Anh Nguyễn Tiến Bình, phường Bạch Mai (Hà Nội), thở phào khi vừa hoàn tất đăng ký xét tuyển trực tuyến cho con gái, học sinh lớp 9 trường THCS Tô Hoàng vào trường THPT Tạ Quang Bửu (Đại học Bách khoa Hà Nội). Dù kết quả xét tuyển chưa có, việc nộp được hồ sơ cũng giúp gia đình phần nào giảm áp lực. “Từ đầu năm học, cả nhà đã tính toán nhiều phương án. Đăng ký được hồ sơ rồi thì cũng bớt căng thẳng phần nào”, anh Bình chia sẻ.

Có thể thấy dù thành phố đã triển khai đăng ký trực tuyến, nhiều gia đình vẫn trong trạng thái lo lắng vì chỗ học ở các trường công lập không đủ đáp ứng nhu cầu. Không ít lần, áp lực này bộc lộ qua những hình ảnh gây xôn xao dư luận. Gần đây nhất là cảnh hàng trăm phụ huynh xếp hàng chờ nộp hồ sơ vào lớp 10 tại Trường THPT Phan Bội Châu (quận Hà Đông cũ).

TS Nguyễn Tùng Lâm, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Tâm lý giáo dục Việt Nam, cho rằng phụ huynh luôn mong muốn con có môi trường học tập tốt nên sốt sắng tìm trường học hoặc phương án dự phòng. Tuy nhiên, ông không đồng tình với cách một số phụ huynh đã làm, đó là việc xếp hàng xuyên đêm, đội mưa chờ nộp hồ sơ.

Ngoài yếu tố tâm lý chọn trường, một nguyên nhân quan trọng dẫn đến việc xếp hàng trong tuyển sinh là công tác tuyên truyền chưa thực sự hiệu quả. Bên cạnh đó, tốc độ đô thị hóa nhanh, gia tăng dân số cơ học tại một số khu vực cũng khiến áp lực tuyển sinh cục bộ gia tăng.

Ông Trần Thế Cương, nguyên Giám đốc Sở GD&ĐT Hà Nội, từng khẳng định nguyên nhân gốc rễ nằm ở việc phát triển mạng lưới trường học chưa theo kịp tốc độ gia tăng dân số. “Quy hoạch trường lớp tại Hà Nội chưa đáp ứng được tốc độ đô thị hóa. Nhiều khu vực phát triển nhanh, đặc biệt là các khu chung cư mới, khiến sĩ số học sinh tăng cao”, ông Cương nhận định.

Theo các tính toán trước đây, với mức tăng khoảng 50.000-60.000 học sinh/năm, Hà Nội cần xây mới từ 30 đến 40 trường học tương ứng mới có thể đáp ứng nhu cầu. Trong khi đó, tiến độ triển khai nhiều dự án trường học lại chậm hơn so với quy hoạch.

Thực tế cho thấy Hà Nội hoàn toàn có khả năng dự báo tốc độ tăng dân số và nhu cầu chỗ học. Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là liệu mô hình quy hoạch trường lớp hiện nay đã đủ linh hoạt để thích ứng với tốc độ đô thị hóa hay chưa. Một số ý kiến cho rằng sau khi vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, cần xem xét lại tiêu chí quy hoạch trường học, thay vì áp dụng cứng nhắc việc mỗi xã, phường phải có một số lượng trường cố định.

Theo quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về quy hoạch xây dựng, khu vực có dân số khoảng 20.000 người cần ít nhất một trường THPT. Với quy mô dân số khoảng 8,7 triệu người, Hà Nội cần tối thiểu khoảng 435 trường THPT.

Trong khi đó, toàn thành phố hiện có khoảng 125 trường THPT công lập, hơn 100 trường tư thục, gần 30 trung tâm giáo dục nghề nghiệp - giáo dục thường xuyên và một số trường quốc tế. Như vậy, tính toán sơ bộ, Hà Nội còn thiếu khoảng 180 trường THPT so với nhu cầu quy hoạch.

Khi phân luồng chưa đi cùng thực tế

Bên cạnh vấn đề trường lớp, chính sách phân luồng học sinh sau THCS cũng là yếu tố được nhiều chuyên gia nhắc tới khi phân tích áp lực tuyển sinh lớp 10. Theo Quyết định số 522 năm 2018 của Thủ tướng về đề án giáo dục hướng nghiệp và phân luồng học sinh, mục tiêu đến năm 2025 có ít nhất 40% học sinh tốt nghiệp THCS học nghề.

Tuy nhiên, sau gần 8 năm triển khai, mục tiêu này bộc lộ nhiều hạn chế. Trong khi tỷ lệ phân luồng được đặt ra khá cao, hệ thống trường nghề lại chưa đủ sức hấp dẫn để thu hút học sinh. Phần lớn phụ huynh vẫn mong muốn con tiếp tục học THPT, sau đó thi đại học hoặc cao đẳng. Chính vì vậy, chỉ tiêu phân luồng nhiều khi trở thành “rào cản vô hình” đối với việc mở rộng hệ thống trường công lập.

Tại Hà Nội, mỗi năm tỷ lệ học sinh được vào lớp 10 công lập khoảng trên 60%. Năm học 2025-2026, con số này dự kiến tăng lên khoảng 64%. Áp lực của kì thi lớp 10 vì thế luôn rất lớn. Có đại biểu Quốc hội từng gọi đây là “kỳ thi kinh hoàng” đối với nhiều học sinh và phụ huynh.

Trong bối cảnh đó, Chiến lược phát triển giáo dục đến năm 2030 do Thủ tướng mới phê duyệt đặt ra mục tiêu mới: Tỷ lệ học sinh từ THCS tiếp tục học lên THPT và các trình độ khác đạt khoảng 95%. Đáng chú ý, chiến lược này không còn đặt ra chỉ tiêu cụ thể về tỷ lệ học sinh học nghề sau THCS. Điều này đồng nghĩa với việc các địa phương phải chuẩn bị nguồn lực để bảo đảm chỗ học THPT cho phần lớn học sinh sau khi tốt nghiệp THCS.