Cụ ông 98 tuổi kể chuyện mở lối nghề trầm, đưa xã nghèo thành 'thủ phủ' trăm tỷ

Xã Phúc Trạch, tỉnh Hà Tĩnh được xem là “thủ phủ” của trầm hương, nguồn thu mỗi năm lên tới hàng trăm tỷ đồng.

Đến với vùng quê này, người ta dễ dàng cảm nhận hương thơm dìu dịu của trầm hương lan trong gió, tiếng đục đẽo vang lên từ những xưởng nhỏ, tạo nên một nét đặc trưng riêng.

Ít ai ngờ rằng, để có được sự đổi thay ấy, người dân xã Phúc Trạch từng trải qua những năm tháng cơ cực. Trong hành trình chuyển mình đó, cụ Đinh Công Ánh được người dân nhắc đến như người đặt viên gạch đầu tiên cho nghề trầm nơi đây.

Người mở lối nghề trầm giữa vùng quê nghèo

Mùa xuân này, cụ Ánh đã bước sang tuổi 98. Dẫu tuổi cao, cụ vẫn minh mẫn, chậm rãi kể lại từng câu chuyện gắn với nghề trầm hương. Cụ cho biết mình từng dành trọn tâm huyết cho nghề, nhưng khoảng 10 năm trở lại đây đành “giải nghệ” vì tuổi tác. Cụ lui về phía sau để tận tình chỉ dạy thế hệ trẻ kỹ thuật xoi dó, đục trầm.

Cụ Ánh bên vườn dó trầm đã dày công ươm trồng

"Nghề xoi trầm đòi hỏi sự kiên nhẫn, tỉ mỉ và cẩn trọng trong từng thao tác. Tuổi già, đôi tay bị run, mắt cũng không còn tinh tường như trước, sức khỏe giảm sút nên tôi quyết định nghỉ ngơi. Tôi vẫn luôn tâm niệm phải truyền lại nghề cho lớp trẻ, bởi trầm hương không chỉ mang lại nguồn thu nhập đáng kể mà còn là hồn cốt của quê hương Phúc Trạch", cụ Ánh nói.

Cụ Đinh Công Ánh

Sinh năm 1928, cụ Ánh lớn lên trong bối cảnh quê hương còn nhiều thiếu thốn. Vùng đất này vốn nổi tiếng khắc nghiệt: mùa hè nắng cháy da, mùa mưa nước lũ dâng cao trắng đồng.

Người dân chủ yếu trông vào vài sào ruộng, nhưng hai vụ lúa mỗi năm vẫn không đủ no. Khi ấy, cây dó bầu mọc rải rác khắp rừng, xanh tốt và bền bỉ, song giá trị của nó chưa được nhìn nhận đúng mức.

Cụ Ánh cho hay, có thời, người ta chặt dó bầu làm củi đổi lấy gạo, bởi cái ăn trước mắt còn quan trọng hơn bất cứ điều gì.

Năm nay đã 98 tuổi nhưng cụ Ánh vẫn minh mẫn, kể tỉ mỉ về ngày đầu tiên đến với nghề trầm

Bước ngoặt đến vào khoảng năm 1980, khi thương lái từ Huế tìm về Phúc Trạch thu mua dó bầu. Nhận thấy cơ hội mới, cụ Ánh cùng vợ quyết định vào rừng tìm cây.

Từng tham gia chiến trường nên quen thuộc địa hình rừng núi Trường Sơn, cụ hiểu nơi nào có thể xuất hiện những gốc dó bầu lâu năm. Hai vợ chồng với chiếc cưa tay và đôi dép cao su, lặn lội giữa rừng sâu, bắt đầu hành trình tìm “lộc rừng”.

Những ngày đầu, do chưa biết cách khai thác phần trầm ẩn trong lõi cây, cụ phải chặt cả gốc mang về bán. Sau này, khi tận mắt chứng kiến người khác đục trầm, cụ học hỏi từng chút một, từ cách quan sát thớ gỗ đến kỹ thuật tách lớp nhựa quý.

Công việc ấy không hề đơn giản. Không phải cây dó bầu nào cũng có trầm. Có những gốc to hàng trăm năm tuổi nhưng hoàn toàn không có phần tinh túy bên trong. Trầm chỉ hình thành khi cây bị tổn thương, có thể do sâu đục, gãy cành, hay tác động của con người khiến nhựa cây tích tụ qua thời gian, kết tinh thành mùi hương đặc biệt.

Cụ Ánh kể, nghề tìm trầm khi ấy gắn liền với hiểm nguy. Đường vào rừng hiểm trở, người đi phải đối mặt thú dữ, bệnh tật, nước độc.

Người xưa vẫn truyền nhau câu “ngậm ngải tìm trầm” để nói về sự gian nan và cả yếu tố may rủi của nghề. Nhưng với cụ Ánh, đó không chỉ là cuộc mưu sinh mà còn là con đường mở ra tương lai mới cho quê hương.

Những người thợ lành nghề xoi dó trầm ở xã Phúc Trạch. Ảnh: H. Thoả

Từ nghề xoi dó đến “thủ phủ” trầm hương trăm tỷ

Khi đã thành thạo kỹ thuật, cụ bắt đầu mua dó bầu về chế tác tại nhà. Những đêm dài vang tiếng cưa đục, bàn tay người thợ kiên nhẫn gạn từng thớ gỗ để giữ lại phần trầm quý giá.

Các công đoạn từ đẽo phá, xổ phá đến ép sát, xổ gạn đòi hỏi sự tập trung cao độ. Chỉ cần sơ suất nhỏ cũng có thể làm mất đi phần giá trị nhất của khối gỗ. Chính sự tỉ mỉ ấy đã tạo nên tay nghề vững vàng cho cụ.

Tiếng lành đồn xa, ngày càng nhiều người tìm đến học hỏi. Cụ Ánh không giữ bí quyết cho riêng mình mà sẵn lòng chỉ dẫn từng thao tác, chia sẻ cả kinh nghiệm nhận biết cây có trầm.

Quan trọng hơn, cụ nhận ra nếu chỉ dựa vào khai thác tự nhiên, nguồn dó bầu sẽ sớm cạn kiệt. Vì thế, cụ khuyến khích bà con trồng cây, chủ động tạo nguồn nguyên liệu lâu dài. Từ đây, nghề trầm ở Phúc Trạch dần hình thành và phát triển theo hướng bền vững.

Những năm tháng sau đó, trầm hương mang lại nguồn thu đáng kể cho người dân. Sản phẩm được đưa đi tiêu thụ khắp nơi, từ Nam ra Bắc. Nhiều gia đình có điều kiện xây nhà mới, sắm sửa phương tiện, đời sống dần khấm khá.

Làng quê từng nghèo khó bắt đầu "thay da đổi thịt". Những xưởng chế tác mọc lên, người người gắn bó với cây dó bầu, coi đó như báu vật của đất trời.

Sản phẩm trầm hương mang về doanh thu hàng trăm tỷ ở xã Phúc Trạch. 

Ở tuổi 98, cụ Đinh Công Ánh đã lui về phía sau, dõi theo sự phát triển của nghề trầm quê nhà. Với người dân địa phương, cụ không chỉ là người mở lối cho một nghề mới mà còn là người chứng kiến từng bước đổi thay của vùng quê xã Phúc Trạch.

Trao đổi với phóng viên VietNamNet, lãnh đạo UBND xã Phúc Trạch (Hà Tĩnh) cho biết, cụ Ánh là người tiên phong đưa nghề trầm hương về địa phương. Nhờ sự mở lối ấy, quê hương Phúc Trạch từng bước chuyển mình, đời sống người dân ngày càng khởi sắc, kinh tế dần trở nên khấm khá.

"Hiện nay, cây dó bầu và trầm hương là sản phẩm chủ lực của địa phương. Toàn xã hiện có tổng diện tích 1.000ha, mỗi năm doanh thu khoảng 200 tỷ đồng. Thời gian tới, một số doanh nghiệp ở xã đã đầu tư máy móc hàng chục tỷ đồng để chế biến tinh dầu trầm, mang lại giá trị kinh tế cao", lãnh đạo UBND xã Phúc Trạch thông tin.

Khởi nghiệp từ 2 chỉ vàng, lão nông Vĩnh Long thành người nhiều đất nhất xã

Khởi nghiệp từ 2 chỉ vàng cha mẹ cho khi mới lập gia đình, người đàn ông ở Vĩnh Long chăm chỉ làm ăn, miệt mài bám ruộng, tích góp từng đồng. Từ vài công đất nay ông sở hữu 15ha ruộng, 1,2ha dừa - trở thành một trong những người có nhiều đất nhất xã.