Thông thường, việc theo dõi lộ trình bay là sở thích đặc biệt của những người đam mê hàng không . Tuy nhiên, khi các cuộc xung đột nổ ra, hàng triệu người dùng đổ xô vào các nền tảng như Flightradar24 và FlightAware để quan sát thực tế biến động của bầu trời.
Theo thống kê, lưu lượng truy cập các nền tàng này tăng 100% chỉ trong vài ngày sau căng thẳng Mỹ - Israel và Iran, với hơn 25 triệu người theo dõi quá trình máy bay sơ tán khỏi các vùng cấm bay.
Thậm chí, một chuyến bay từ Dubai đến Mumbai đã ghi nhận kỷ lục 140.000 người theo dõi cùng lúc. Vậy, làm thế nào để chúng ta có thể nhìn thấy vị trí chính xác của hàng nghìn chiếc máy bay theo thời gian thực?
Bản đồ theo dõi chuyến bay trực tuyến hiển thị mật độ không lưu ở Trung Đông. (Nguồn: Flightradar24)
Hệ thống giám sát ADS-B và MLAT
Công nghệ cốt lõi giúp số hóa bầu trời chính là Hệ thống Giám sát Phụ thuộc Tự động - Phát sóng (ADS-B). Hầu hết máy bay thương mại hiện nay đều trang bị bộ phát đáp ADS-B để liên tục chia sẻ dữ liệu về vị trí, độ cao và vận tốc.
Tín hiệu này được thu nhận bởi mạng lưới hơn 50.000 máy thu đặt trên mặt đất khắp toàn cầu. Đối với các khu vực đại dương hoặc vùng sâu vùng xa, dữ liệu sẽ được chuyển tiếp qua hệ thống vệ tinh để đảm bảo không bị gián đoạn.
Với những máy bay đời cũ sử dụng bộ phát đáp Chế độ S, các chuyên gia sử dụng phương pháp tính toán đa điểm (MLAT). Kỹ thuật này dựa trên việc đo lường "Chênh lệch thời gian đến" (TDOA) của tín hiệu tại ít nhất bốn máy thu khác nhau để xác định vị trí tương đối của máy bay.
Tuy nhiên, MLAT đòi hỏi máy bay phải duy trì một độ cao nhất định, đó là lý do tại sao một số chuyến bay có thể đột ngột "biến mất" khỏi bản đồ khi bắt đầu hạ cánh hoặc cất cánh tại các khu vực hẻo lánh.
Bản đồ Flightradar24 hiển thị chuyến bay Emirates UAE500 từ Dubai đến Mumbai. (Nguồn: Flightradar24)
Thách thức từ việc gây nhiễu GPS
Dù công nghệ hiện đại, dữ liệu trên các trang web theo dõi không phải lúc nào cũng chính xác tuyệt đối, đặc biệt là tại các khu vực xung đột. Quân đội thường sử dụng kỹ thuật "gây nhiễu" (Jamming) bằng cách phát tín hiệu cùng tần số để làm quá tải hệ thống định vị của máy bay.
Điều này khiến thiết bị không thể nhận được tín hiệu GPS thật, dẫn đến việc đường bay hiển thị trên ứng dụng bị ngoằn ngoèo hoặc tạo thành những vòng tròn kỳ lạ.
Nguy hiểm hơn là hiện tượng "giả mạo" (Spoofing) GPS, nơi một thiết bị phát tín hiệu giả để đánh lừa máy bay rằng nó đang ở một vị trí hoàn toàn khác.
Để ứng phó, các nền tảng theo dõi đang nỗ lực kết hợp dữ liệu MLAT với các thuật toán ước tính dựa trên điểm đến để hiệu chỉnh thông tin.
Sự kết hợp giữa hạ tầng viễn thông, vệ tinh và các phép toán phức tạp đã biến những dữ liệu thô từ buồng lái thành một bản đồ trực quan sinh động, giúp nhân loại quan sát được sự phản ứng của ngành hàng không trước những biến động lớn của lịch sử.