Theo hãng tin châu Á Nikkei Asia, chính quyền của Tổng thống Mỹ Donald Trump đang triển khai chiến dịch chính sách mạnh mẽ nhằm giảm sự kìm kẹp của Trung Quốc đối với thị trường khoáng sản, đặc biệt là đất hiếm. Mỹ đã thiết lập kho dự trữ kim loại trị giá 12 tỷ USD và hình thành liên minh các quốc gia để xây dựng cơ chế giao dịch không có sự tham gia của Trung Quốc.
Đầu tháng này, Washington chủ trì Hội nghị Bộ trưởng Khoáng sản Quan trọng lần đầu tiên với hơn 50 quốc gia tham dự, bao gồm Nhật Bản, Hàn Quốc và Ấn Độ. Các thỏa thuận song phương đã được ký kết nhằm bảo đảm chuỗi cung ứng ít phụ thuộc vào Bắc Kinh hơn. Trong sáu tháng qua, Nhà Trắng công bố các khoản cam kết đầu tư và cho vay trị giá hơn 30 tỷ USD cho doanh nghiệp tư nhân trong lĩnh vực này.
Các chuyên gia nhận định những động thái này của Mỹ chưa đủ để giải quyết nguy cơ biến động nguồn cung ngắn hạn. Ngay cả khi có sự hỗ trợ lớn từ chính phủ, Mỹ khó có thể nhanh chóng thay thế các nhà cung cấp đất hiếm từ Trung Quốc.
Bà Beia Spiller từ Resources for the Future cho biết đầu tư vào dự án khai thác và nhà máy chế biến đất hiếm rất khó thực hiện nhanh chóng. Các quy trình này thường kéo dài và không mang lại kết quả tức thì.
Những nỗ lực của Mỹ chưa thể đạt được hiệu quả trong việc thay thế đất hiếm từ Trung Quốc.
Ngày 2/2, Nhà Trắng công bố Dự án Vault với khoản vay 10 tỷ USD từ Ngân hàng Xuất nhập khẩu Hoa Kỳ và 2 tỷ USD từ doanh nghiệp tư nhân. Mục tiêu của dự án là lưu trữ đất hiếm và khoáng sản thiết yếu cho an ninh quốc gia. Một số lãnh đạo ngành khai thác mỏ ca ngợi nỗ lực này vì tạo ra sự chắc chắn cho doanh nghiệp.
Tuy nhiên, giới quan sát cảnh báo lợi ích từ các kho dự trữ sẽ không thể hiện rõ ngay lập tức vì quá trình chế biến đất hiếm vẫn tập trung ở Trung Quốc. Bởi, Trung Quốc hiện chiếm 60% sản lượng khai thác đất hiếm nặng và tinh chế 90% nguồn cung toàn cầu. Quốc gia này cũng cung cấp 94% sản lượng nam châm vĩnh cửu làm từ đất hiếm nặng của thế giới. Bên cạnh đó, nhiều loại khoáng sản mục tiêu hiện đang rơi vào tình trạng khan hiếm.
Ông Cory Combs từ Trivium China nhận định: "Mỹ mất nhiều năm mới có đủ nguồn cung để dự trữ".
Vị chuyên gia này cũng cho rằng Trung Quốc sẽ duy trì kiểm soát xuất khẩu đất hiếm như một công cụ chiến lược trong khoảng năm năm tới. Khi Trung Quốc an toàn hơn về công nghệ, họ mới có thể nới lỏng các biện pháp này.
Đất hiếm là quân bài chiến lược trong cuộc cạnh tranh Mỹ - Trung.
Trong khi đó, nhiều nhà phê bình lo ngại về cách triển khai Dự án Vault. Phân tích của Wood Mackenzie cho thấy kho dự trữ này chỉ đáp ứng nhu cầu tiêu thụ trong khoảng 45 ngày. Việc Mỹ công khai ngân sách dự trữ cũng bị coi là sai lầm vì tạo điều kiện cho nhà cung cấp ép giá.
Chiến lược của Mỹ còn bao gồm thiết lập khu vực thương mại ưu đãi và dùng thuế quan tạo giá sàn cho khoáng sản. Chính phủ tin rằng giá tối thiểu sẽ thu hút vốn tư nhân vào các dự án đang thiếu vốn. Gần đây, chính quyền ông Trump đã mua cổ phần tại nhiều công ty khoáng sản trong và ngoài nước. Một quỹ do Mỹ hậu thuẫn đã mua 40% cổ phần khai thác đồng và coban của Glencore tại Congo. Tại nội địa, chính phủ đầu tư vào MP Materials và Lithium Americas để thúc đẩy khai thác.
Thách thức về thời gian là rất lớn khi một mỏ khoáng sản mất trung bình 16 năm để đi vào hoạt động. Thủ tục cấp phép phức tạp và quy định môi trường nghiêm ngặt tại Mỹ khiến tiến độ bị kéo dài. Chi phí vận hành cao và giá cả biến động cũng khiến nhà đầu tư e dè. Ngay cả khi khai thác được quặng, Mỹ vẫn thiếu hạ tầng tinh chế và phải gửi quặng sang Trung Quốc xử lý. Hiện nay, nhà máy Lynas của Úc là đơn vị tinh chế đất hiếm nặng quy mô lớn duy nhất không thuộc Trung Quốc.
Theo dự báo của Carnegie Endowment, đến năm 2035, sản lượng nội địa của Mỹ chỉ đáp ứng đủ nhu cầu về kẽm và molypden. Do vậy, Mỹ vẫn phải phụ thuộc nhập khẩu đối với lithium, niken và than chì.
Trước tình hình này, các tổ chức như JPMorgan Chase đã bắt đầu tài trợ cho các ngành công nghiệp an ninh kinh tế. Tuy nhiên, kinh nghiệm từ chính quyền tiền nhiệm cho thấy đầu tư không phải lúc nào cũng chuyển hóa thành dự án thành công.
Giải pháp khác là đầu tư vào công nghệ tái chế và khai thác tiên tiến. Các nghiên cứu tại Iowa đã cho thấy triển vọng sản xuất nam châm không chứa đất hiếm. Tuy nhiên, các công ty khởi nghiệp vẫn cần thêm vốn đầu tư để mở rộng quy mô.
Nhật Bản đã nỗ lực đa dạng hóa nguồn cung hơn 10 năm nhưng hiện vẫn phụ thuộc Trung Quốc khoảng 60%. Các chuyên gia khẳng định vấn đề này cần hơn một thập kỷ để xây dựng lại hệ thống hoàn chỉnh.