Bộ Y tế ban hành hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh do virus Nipah

Bệnh do virus Nipah có thể lây từ người sang người

Bộ Y tế ngày 13/2 có Quyết định về việc ban hành tài liệu chuyên môn hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh do virus Nipah. Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh do virus Nipah được áp dụng tại các cơ sở khám bệnh, chữa bệnh trong cả nước.

Theo đó, hướng dẫn nêu rõ bệnh do virus Nipah (NiV) là bệnh truyền nhiễm cấp tính lây truyền từ động vật sang người (zoonosis), có thể lây từ người sang người. Virus được phát hiện lần đầu năm 1998 tại Malaysia, kể từ đó các đợt bùng phát lẻ tẻ nhưng thường xuyên được ghi nhận tại Bangladesh, Ấn Độ, Singapore và Philippines. 

Biểu hiện nặng của bệnh thường là viêm não và viêm phổi nặng, với tỉ lệ tử vong từ 40% đến 75% hoặc để lại di chứng nặng nề.

Bệnh do virus Nipah được xếp vào bệnh truyền nhiễm nhóm A.

Bệnh do virus Nipah được xếp vào bệnh truyền nhiễm nhóm A, có tiềm năng gây đại dịch và nằm trong danh sách ưu tiên của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO).

Tác nhân gây bệnh virus Nipah (NiV) là một loại virus RNA sợi đơn, họ Paramyxoviridae, phân họ Orthoparamyxovirinae, chi Henipavirus.

Vật chủ tự nhiên: Dơi ăn quả (chi Pteropus), dơi mang virus nhưng không biểu hiện triệu chứng bệnh. Vật chủ trung gian: Lợn (chủ yếu trong đợt dịch tại Malaysia), đôi khi là ngựa hoặc các gia súc khác (dê, cừu và chó).

Đường lây truyền: Tiếp xúc trực tiếp với động vật nhiễm bệnh hoặc chất tiết của chúng (nước tiểu, nước bọt, ...). Tiêu thụ thực phẩm (như nhựa cây chà là, trái cây, ...) bị nhiễm chất bài tiết của dơi. 

Lây từ người sang người (hệ số lây nhiễm từ người sang người thấp: từ 0,2 đến 0,4) qua dịch tiết hô hấp, nước tiểu hoặc chất nôn, virus lan truyền qua các giọt bắn (droplets) khi người bệnh ho hoặc hắt hơi. Những người bệnh có triệu chứng hô hấp (ho, khó thở) có nguy cơ lây truyền cao hơn những người chỉ có triệu chứng viêm não.

Hiện chưa có vắc-xin phòng bệnh

Biểu hiện lâm sàng của bệnh, thời gian ủ bệnh dao động từ 3-14 ngày, có thể đến 45 ngày (hiếm gặp).

Khởi phát đột ngột với các triệu chứng: sốt cao, đau đầu nhiều, đau mỏi cơ bắp, đau họng, nôn và tiêu chảy.

Toàn phát với các biểu hiện: Biểu hiện thần kinh: chóng mặt, lơ mơ, lú lẫn, mất định hướng không gian và thời gian. Giảm ý thức ở các mức độ khác nhau, có thể tiến triển nhanh chóng từ lơ mơ sang hôn mê sâu trong vòng 24 đến 48 giờ. Các triệu chứng khác có thể gặp như co giật, yếu chi, liệt mềm, liệt vận nhãn, ...

Biểu hiện hô hấp: ho, khó thở, và suy hô hấp tiến triển nhanh.

Suy đa tạng: Trong các giai đoạn nặng, người bệnh có thể bị suy thận, suy tim, xuất huyết tiêu hóa và nhiễm trùng huyết. Nguy cơ tử vong ở giai đoạn này cao, từ 40–75%.

Biến chứng viêm não muộn hoặc tái phát: Một số người sống sót có thể bị viêm não tái phát sau nhiều tháng hoặc thậm chí nhiều năm sau khi hồi phục.

Bệnh do virus Nipah nguyên tắc điều trị chung là cách ly và kiểm soát nhiễm khuẩn.

Thời kỳ lui bệnh: Hầu hết những người sống sót có thể hồi phục hoàn toàn, tuy nhiên có thể gặp các di chứng thần kinh lâu dài. Khoảng 20% người sống sót để lại các di chứng như mệt mỏi dai dẳng, thay đổi tính cách, trầm cảm và dấu hiệu thần kinh khu trú.

Cận lâm sàng, xét nghiệm chẩn đoán tuân thủ quy định lấy mẫu, bảo quản, đóng gói và vận chuyển mẫu theo hướng dẫn giám sát và phòng, chống bệnh do Bộ Y tế ban hành.

Chẩn đoán đối với ca bệnh nghi ngờ, Bộ Y tế hướng dẫn, người có yếu tố dịch tễ trở về từ vùng dịch lưu hành, hoặc có tiếp xúc với dịch tiết của ca bệnh xác định trong vòng 14 ngày và có triệu chứng lâm sàng nghi ngờ, bao gồm: Sốt kèm biểu hiện rối loạn thần kinh/ Sốt kèm đau đầu/ Sốt kèm các triệu chứng hô hấp (ho, khó thở). Hoặc xét nghiệm huyết thanh học dương tính.

Ca bệnh xác định: Người có bằng chứng xét nghiệm xác nhận nhiễm virus NiV qua phát hiện RNA của virus.

Hướng dẫn cũng lưu ý cần phân biệt với các bệnh gây viêm não và nhiễm trùng thần kinh khác như: viêm não Nhật Bản hoặc viêm não do virus Herpes, viêm màng não do vi khuẩn. Các bệnh lý gây viêm phổi nặng khác.

Bệnh do virus Nipah nguyên tắc điều trị chung là cách ly và kiểm soát nhiễm khuẩn, chưa có thuốc điều trị đặc hiệu nên điều trị hỗ trợ tích cực và điều trị triệu chứng là chính.

Cách ly và kiểm soát nhiễm khuẩn là bước đầu tiên và quan trọng nhất để ngăn chặn bệnh lây lan:

Theo đó, nhập viện và cách ly ngay lập tức: Tất cả các ca bệnh nghi ngờ hoặc xác định phải được nhập viện và điều trị tại các phòng cách ly riêng biệt hoặc khu vực chuyên biệt. Không cho phép người nhà hoặc người không có nhiệm vụ vào thăm người bệnh trong khu vực cách ly.

Phòng ngừa chuẩn: Áp dụng các biện pháp phòng ngừa lây truyền qua đường tiếp xúc và giọt bắn theo hướng dẫn của Bộ Y tế.

Về điều trị triệu chứng và điều trị hỗ trợ, Bộ Y tế hướng dẫn, nếu sốt thì sử dụng Paracetamol để hạ sốt. Chống chỉ định với NSAID do nguy cơ gây biến chứng chảy máu hoặc hội chứng Reye.

Điều trị hỗ trợ các cơ quan bị tổn thương, cụ thể điều trị hỗ trợ hô hấp: Tùy theo tình trạng người bệnh áp dụng các biện pháp hỗ trợ, hồi sức phù hợp.

Điều trị hỗ trợ thần kinh: chống co giật bằng cách sử dụng các thuốc chống co giật như diazepam, phenobarbitone, phenytoin hoặc levetiracetam theo liều lượng khuyến cáo. Kiểm soát tăng áp lực nội sọ bằng nâng cao đầu giường 30 độ, sử dụng mannitol đường tĩnh mạch. Đặt nội khí quản bảo vệ đường thở và thở máy cho người bệnh hôn mê sâu.

Chỉ sử dụng kháng sinh nếu có bằng chứng nhiễm khuẩn thứ phát.

Cân bằng dịch và điện giải: Cần duy trì cân bằng dịch và điện giải thông qua đường uống hoặc truyền tĩnh mạch. Điều trị các triệu chứng và tình trạng rối loạn chức năng khác theo từng trường hợp bệnh cụ thể. Các thuốc kháng virus: đang nghiên cứu, chưa có khuyến cáo chuẩn.

Về phòng bệnh, theo Bộ Y tế, hiện chưa có vắc-xin phòng bệnh. Do đó, cần thực hiện các biện pháp phòng bệnh chủ yếu dựa vào ngăn chặn đường lây truyền theo quy định của Bộ Y tế.