Nhằm giải quyết triệt để ngập úng, trong đồ án Quy hoạch tổng thể với tầm nhìn 100 năm, thành phố Hà Nội định hướng đầu tư hệ thống công trình công cộng ngầm, bãi đỗ xe ngầm và đặc biệt là giao thông ngầm kết hợp bể ngầm chứa nước quy mô lớn. Tỷ lệ ngầm hóa khu vực nội đô được đề xuất là hơn 40% diện tích đất xây dựng đô thị.
"Đặc biệt, nghiên cứu xây dựng hệ thống bể ngầm khổng lồ chứa nước mưa kết hợp giao thông để giải quyết triệt để ngập úng", đồ án nêu. Bể ngầm khổng lồ dự kiến dung tích khoảng 125 triệu m3, được xây dựng trong giai đoạn 2036-2045.
Trao đổi với PV Tiền Phong , GS.TS Nguyễn Quốc Dũng - Chủ tịch Hội Đập lớn và Phát triển nguồn nước Việt Nam, nguyên Viện trưởng Viện Thủy công cho rằng, để xây dựng được bể ngầm dung tích trữ lên tới 125 triệu m3 không hề đơn giản.
GS.TS Nguyễn Quốc Dũng - Chủ tịch Hội Đập lớn và Phát triển nguồn nước Việt Nam
Trước thực trạng ngập úng ngày càng phức tạp tại các đô thị lớn, đặc biệt là Hà Nội, GS.TS Nguyễn Quốc Dũng cho rằng cách tiếp cận hiệu quả phải dựa trên nguyên tắc phân tán dòng chảy và tăng khả năng trữ nước tạm thời trong không gian đô thị, thay vì phụ thuộc vào các công trình ngầm quy mô lớn, tốn kém.
Theo ông, nhiều quốc gia trên thế giới đã áp dụng các giải pháp trữ nước phân tán ngoài trời và đưa vào tiêu chuẩn, quy chuẩn xây dựng, nhất là tại các khu đô thị mới.
Nhiều quốc gia, trong đó có Úc, đưa ra quy định bắt buộc nhà dân phải có bể ngầm chống ngập (On-site Stormwater Detention Tanks- OSD) đặt tại sân vườn hay các vị trí phù hợp mới được cấp phép xây dựng hoặc sửa chữa, nâng cấp nhà. Có như vậy, nước từ mái nhà hoặc sân bê tông mới có chỗ trữ nước trong thời điểm mưa ngập.
Giải pháp OSD có thể biến 100 ha bê tông khô khốc thành một "miếng bọt biển" khổng lồ giúp hạ lưu không bị ngập và triệt tiêu ngập cục bộ. Đây chính là lý do tại sao tại Úc, OSD là quy định bắt buộc "sống còn" để bảo vệ các đô thị cũ ở hạ lưu khỏi sự phát triển nóng của các khu đô thị mới phía thượng nguồn.
Một trong những bể ngầm chống ngập đầu tiên ở Hà Nội, được xây dựng tại phố Nguyễn Khuyến, phường Văn Miếu - Quốc Tử Giám
GS.TS Nguyễn Quốc Dũng nhấn mạnh, các bể trữ nước phân tán đặc biệt phù hợp với đô thị do có thể tận dụng những khoảng không như vỉa hè, vườn hoa, bãi đỗ xe. Khác với cách làm tại Hà Nội hiện nay chủ yếu sử dụng bơm cưỡng bức sau mưa, mô hình quốc tế thường thiết kế cửa thoát dạng “orifice” (tấm chắn nước chuyên dụng có lỗ nhỏ - PV) để nước tự chảy từ từ vào hệ thống cống chung. Cách tiếp cận này giúp giảm đột biến lưu lượng và tăng hiệu quả chống ngập tổng thể.
Từ thực tiễn đó, GS Dũng cho rằng Hà Nội muốn triển khai hiệu quả cần đưa yêu cầu trữ nước phân tán vào quy chuẩn xây dựng, trước hết áp dụng cho các khu đô thị mới. Với khu vực hiện hữu, có thể tận dụng không gian công cộng như vỉa hè, công viên, bãi đỗ xe để bố trí bể ngầm; đồng thời khuyến khích mỗi hộ gia đình tham gia trữ nước mưa với dung tích vài mét khối và thiết kế xả chậm sau mưa nhằm giảm áp lực cho hệ thống thoát nước.
“Nguyên tắc chung là càng phân tán càng hiệu quả, không nên dồn nước về một điểm tập trung”, ông nói, đồng thời nhấn mạnh cần nghiên cứu kỹ số liệu quan trắc mưa theo từng khu vực để xác định quy mô trữ nước phù hợp.
Đề cập tới phương án xây dựng các hầm chứa nước lớn, GS Dũng tái khẳng định: Những bể ngầm lớn sẽ tiêu tốn tới hàng nghìn tỷ đồng – trong khi chỉ giải quyết được cục bộ một khu vực và khó nhân rộng toàn thành phố. Bên cạnh đó, quy hoạch không gian ngầm hiện nay vẫn chưa hoàn chỉnh, chủ yếu mới dừng ở bãi đỗ xe và giao thông ngầm, chưa có định hướng rõ ràng cho hệ thống hồ chứa nước.
Theo ông, việc chạy theo tăng công suất bơm tiêu cũng không phải lời giải căn bản. Quy hoạch từng đặt mục tiêu bơm 300 m³/giây ra sông Hồng, sau đó nâng lên 500 m³/giây và gần đây đề xuất tới 800 m³/giây, nhưng tiến độ thực hiện vẫn rất hạn chế. “Không thể chỉ trông vào bơm, vì bơm đi đâu khi nơi nhận nước cũng đang quá tải”, ông phân tích.
Giải pháp nền tảng, theo GS Dũng, là làm chậm dòng chảy, tăng khả năng trữ nước tạm thời trong đô thị từ 3–5 giờ để giảm đỉnh lũ, kết hợp nạo vét hệ thống cống và triển khai đồng bộ nhiều biện pháp. Điều quan trọng hơn cả là cần rà soát, điều chỉnh lại quy hoạch thoát nước Hà Nội theo hướng tổng thể, bền vững.
“Chống ngập đô thị không thể dựa vào một công trình đơn lẻ, mà phải là hệ thống giải pháp đồng bộ, trong đó phân tán và trữ nước tại chỗ là hướng đi căn cơ”, GS Dũng nhấn mạnh.